आपण व्हिटॅमिन डीचा विचार केला की सर्वप्रथम आठवतात ती हाडं, कॅल्शियम आणि सूर्यप्रकाश. पण व्हिटॅमिन डीची भूमिका यापेक्षा व्यापक आहे. शरीरातील पेशींचं कार्य, रोगप्रतिकारक यंत्रणा आणि ग्लुकोजच्या चयापचयाशीही त्याचा संबंध आहे. विशेष म्हणजे, त्याची निर्मिती कोलेस्टेरॉलशी संबंधित एका रेणूपासून सुरू होते. मग हाडांसाठी आवश्यक असलेलं हे जीवनसत्त्व कोलेस्टेरॉल, संप्रेरकं आणि चयापचय यांच्याशी कसं जोडलेलं आहे?
आपली त्वचा सूर्यप्रकाशातील अतिनील-बी (UVB) किरणांच्या मदतीने व्हिटॅमिन डी-३ तयार करते. यासाठी त्वचेत नैसर्गिकरीत्या असलेला ७-डिहायड्रोकोलेस्टेरॉल हा कोलेस्टेरॉलशी संबंधित रेणू वापरला जातो. तयार झालेलं व्हिटॅमिन डी-३ यकृतात पोहोचतं आणि तिथे त्याचं रूपांतर २५-हायड्रॉक्सी व्हिटॅमिन डी’मध्ये होतं. रक्तातील व्हिटॅमिन डीची पातळी तपासण्यासाठी सामान्यतः याच स्वरूपाची चाचणी केली जाते. त्यानंतर मूत्रपिंडांसह शरीरातील काही ऊतींमध्ये त्याचं रूपांतर कॅल्सिट्रिऑल या सक्रिय स्वरूपात होऊ शकतं. कॅल्सिट्रिऑल संप्रेरकासारखं कार्य करतं आणि पेशींमधील जनुकांच्या कार्यावर प्रभाव टाकतं. कॅल्शियम व फॉस्फरसचं शोषण आणि हाडांचं आरोग्य राखण्यात त्याची महत्त्वाची भूमिका असते.
व्हिटॅमिन डीची निर्मिती कोलेस्टेरॉलशी संबंधित रेणूपासून सुरू होते, मात्र याचा अर्थ रक्तातील कोलेस्टेरॉल वाढवल्याने व्हिटॅमिन डी किंवा संप्रेरकांची पातळी आपोआप वाढेल, असा नाही. शरीरातील प्रत्येक प्रक्रियेसाठी स्वतंत्र जैवरासायनिक टप्पे आणि नियमन असतं.
व्हिटॅमिन डी हे चरबीत विरघळणारं जीवनसत्त्व आहे. लठ्ठपणा असलेल्या व्यक्तींमध्ये रक्तातील व्हिटॅमिन डीची पातळी तुलनेने कमी आढळू शकते. यामागे शरीरातील मोठ्या चरबीच्या साठ्यात त्याचं वितरण होणं, तसेच आहार, शारीरिक हालचाल आणि सूर्यप्रकाशाचा संपर्क यांसारखे अनेक घटक असू शकतात. व्हिटॅमिन डीची कमी पातळी आणि इन्सुलिन प्रतिरोध, टाइप-२ मधुमेह किंवा पीसीओएस यांसारख्या स्थितींमध्ये संबंध आढळल्याचं संशोधनातून दिसतं.
व्हिटॅमिन डीच्या चयापचयात मॅग्नेशियमचा सहभाग असतो. झिंकसारखी खनिजंही शरीरातील विविध विकर आणि पेशींच्या कार्यासाठी आवश्यक असतात. व्हिटॅमिन के हाडं आणि रक्तवाहिन्यांशी संबंधित काही प्रथिनांच्या कार्यात सहभागी असतं. ही सर्व पोषकद्रव्यं शरीरात परस्परांशी संबंधित प्रक्रिया पार पाडतात. मात्र, याचा अर्थ प्रत्येकाने या सर्वांची पूरक औषधं घ्यावीत, असा नाही. गरज व्यक्तीनुसार बदलते.
आजच्या जीवनशैलीत आपला बराचसा दिवस घरात किंवा कार्यालयात बसून जातो. काम, प्रवास आणि पडद्यासमोरील तास यांत प्रत्यक्ष सूर्यप्रकाशात राहण्याची संधी कमी होते. काहींची दिनचर्या रात्री उशिरापर्यंत जागं राहण्याची आणि दिवसा उशिरा उठण्याची असते. अशा वेळी दिवसा बाहेर जाणं कमी झाल्यास त्वचेला अतिनील-बी किरणांचा संपर्कही कमी मिळू शकतो.
रात्री कृत्रिम प्रकाशात जागं राहणं स्वतःहून व्हिटॅमिन डीची कमतरता निर्माण करत नाही. मात्र, रात्रीची दिनचर्या आणि दिवसा घरातच राहण्याची सवय यांमुळे सूर्यप्रकाशाचा संपर्क कमी होऊ शकतो. त्यामुळे सूर्यप्रकाश मुबलक असलेल्या देशात राहूनही काही व्यक्तींमध्ये व्हिटॅमिन डीची कमतरता आढळते.
दिवसा शक्य असेल तेव्हा बाहेर चालणं, नियमित शारीरिक हालचाल करणं आणि झोपेची वेळ नियमित ठेवणं या सवयी एकूण आरोग्यासाठी उपयुक्त आहेत. सूर्यप्रकाशाचा योग्य संपर्क महत्त्वाचा असला, तरी त्याचं प्रमाण त्वचेचा प्रकार, ऋतू, भौगोलिक स्थान आणि इतर घटकांनुसार बदलतं. त्वचेचं संरक्षणही तितकंच महत्त्वाचं आहे.
व्हिटॅमिन डीची स्थिती समजण्यासाठी सामान्यतः रक्तातील २५(ओएच)डी तपासलं जातं. त्याचा अर्थ लावताना व्यक्तीचं वय, आरोग्यस्थिती आणि इतर जोखीम घटक विचारात घ्यावे लागतात. प्रत्येक व्यक्तीला नियमितपणे ही चाचणी करण्याची किंवा पूरक गोळ्या घेण्याची गरज असेलच असं नाही.
गरजेनुसार डॉक्टर व्हिटॅमिन डीच्या गोळ्या रोज, आठवड्यातून एकदा किंवा महिन्यातून एकदा अशा वेगवेगळ्या वेळापत्रकांनुसार घेण्याचा सल्ला देऊ शकतात. मात्रा आणि कालावधी व्यक्तीच्या गरजेनुसार ठरवला जातो. त्यामुळे स्वतःहून मात्रा किंवा गोळ्या घेण्याची वारंवारता ठरवण्याऐवजी वैद्यकीय सल्ल्याचं पालन करणं महत्त्वाचं आहे. व्हिटॅमिन डीचा अतिरेक झाल्यास त्याची विषारी पातळी निर्माण होऊ शकते. त्यामुळे रक्तातील कॅल्शियमचं प्रमाण वाढू शकतं (हायपरकॅल्सेमिया), ज्यामुळे मूत्रपिंडांसह इतर अवयवांना हानी पोहोचू शकते. त्यामुळे अधिक मात्रा म्हणजे अधिक फायदा, असं नाही.व्हिटॅमिन डीकडे केवळ हाडांसाठीचं जीवनसत्त्व म्हणून पाहणं पुरेसं नाही. त्याची निर्मिती, सक्रिय होण्याची प्रक्रिया आणि शरीरातील विविध कार्यं आपल्याला जैविक यंत्रणा किती परस्परावलंबी आहेत, हे दाखवतात. मात्र, व्हिटॅमिन डी हे प्रत्येक समस्येचं उत्तर नाही. कमतरता ओळखणं, गरजेनुसार ती दूर करणं आणि आहार, हालचाल, झोप व सूर्यप्रकाश यांचा समतोल राखणं हीच आरोग्याकडे पाहण्याची अधिक शास्त्रीय दृष्टी आहे.
आरोग्य सुधारण्याचा मार्ग केवळ एका जीवनसत्त्वाच्या गोळीत नाही. शरीरातील विविध पोषकद्रव्यं आणि जैविक प्रक्रिया एकमेकांशी कशा जोडलेल्या आहेत, हे समजून घेणं हीच आरोग्याकडे पाहण्याची अधिक शास्त्रीय दृष्टी आहे.
