नेहाला यावेळी मासिक पाळी सुरू होऊन तीन दिवस झाले होते, पण रक्तस्राव नेहमीपेक्षा खूप जास्त होत होता. वारंवार सॅनिटरी पॅड बदलावे लागत होते. थोडे चालले तरी थकवा जाणवत होता, चक्कर येत होती आणि घरातील कामे करणेही कठीण झाले होते. तिने आईला याबद्दल सांगितले, तेव्हा आई म्हणाली, “बायकांना हे सगळे सहन करावेच लागते!” मात्र, त्रास वाढल्याने अजून वेळ न दवडता नेहाने डॉक्टरांचा सल्ला घेतला. तपासणीत तिच्या शरीरातील हिमोग्लोबिन कमी झाल्याचे आढळले. अतिरक्तस्रावामुळे तिला रक्तक्षय झाला होता.
नेहाची ही गोष्ट अनेक स्त्रियांच्या अनुभवाशी मिळतीजुळती आहे. मासिक पाळीत जास्त रक्तस्राव होणे ही सामान्य बाब समजून अनेक स्त्रिया त्याकडे दुर्लक्ष करतात. परंतु, योग्य वेळी कारण शोधून उपचार घेतल्यास गंभीर त्रास टाळता येऊ शकतो.
अतिरक्तस्राव म्हणजे नेमके काय?
मासिक पाळीच्या काळात नेहमीपेक्षा खूप जास्त रक्तस्राव होणे, सात दिवसांपेक्षा अधिक काळ पाळी सुरू राहणे किंवा रक्तस्रावामुळे दैनंदिन कामे करणे कठीण होणे, ही अतिरक्तस्रावाची महत्त्वाची लक्षणे आहेत. प्रत्येक स्त्रीच्या पाळीचे स्वरूप वेगळे असू शकते. त्यामुळे केवळ रक्तस्रावाचे प्रमाण नव्हे, तर त्याचा शरीरावर आणि दैनंदिन जीवनावर होणारा परिणामही लक्षात घेणे आवश्यक आहे.
दर तासाला सॅनिटरी पॅड पूर्ण भिजणे, सलग काही तास वारंवार ते बदलावे लागणे, मोठ्या रक्ताच्या गुठळ्या पडणे, रात्री उठून सॅनिटरी पॅड बदलावे लागणे किंवा पाळीमुळे शाळा, नोकरी आणि घरातील कामे चुकणे, ही लक्षणे दुर्लक्षित करू नयेत.
अतिरक्तस्रावाची कारणे कोणती?
मासिक पाळीतील अतिरक्तस्रावामागे अनेक कारणे असू शकतात. पौगंडावस्थेत किंवा रजोनिवृत्तीच्या आसपास संप्रेरकांमध्ये होणारे बदल हे एक महत्त्वाचे कारण आहे. गर्भाशयातील गाठी, गर्भाशयाच्या आतील आवरणातील वाढ, थायरॉईड ग्रंथीचे विकार, रक्त गोठण्याशी संबंधित समस्या किंवा काही औषधांचा परिणाम यांमुळेही रक्तस्राव वाढू शकतो.
काही वेळा गर्भाशयाशी संबंधित आजार किंवा गर्भधारणेशी संबंधित समस्या यांमुळेही रक्तस्राव होऊ शकतो. त्यामुळे प्रत्येक स्त्रीमध्ये कारण एकच असेल असे नाही. स्वतःहून औषधे घेण्याऐवजी डॉक्टरांकडून योग्य तपासणी करून घेणे महत्त्वाचे आहे.
रक्तस्रावाचा शरीरावर होणारा परिणाम
अतिरक्तस्राव दीर्घकाळ सुरू राहिल्यास शरीरातील लोहाचे प्रमाण कमी होऊन रक्तक्षय होऊ शकतो. त्यामुळे सतत थकवा जाणवणे, अशक्तपणा, चक्कर येणे, डोके दुखणे, धाप लागणे, हृदयाची धडधड वाढणे आणि कामात लक्ष न लागणे अशी लक्षणे दिसू शकतात. गंभीर रक्तक्षयामुळे दैनंदिन जीवनावर मोठा परिणाम होऊ शकतो.
अशा वेळी केवळ लोहयुक्त आहार घेणे पुरेसे ठरेलच असे नाही. रक्तक्षयाची तीव्रता तपासून आवश्यक उपचार घेणे गरजेचे असते. हिरव्या पालेभाज्या, डाळी, कडधान्ये, तीळ आणि इतर लोहयुक्त पदार्थ आहारात समाविष्ट करावेत. आहाराबरोबरच रक्तस्रावाचे मूळ कारण शोधणेही तितकेच महत्त्वाचे आहे.
निदान आणि उपचार
अतिरक्तस्राव होत असल्यास स्त्रीरोगतज्ज्ञांचा सल्ला घ्यावा. डॉक्टर पाळी किती दिवस चालते, रक्तस्राव किती होतो, गुठळ्या पडतात का आणि इतर कोणती लक्षणे आहेत, याची माहिती घेतील. आवश्यकतेनुसार रक्तातील हिमोग्लोबिन आणि लोहाचे प्रमाण तपासले जाऊ शकते. काही रुग्णांमध्ये गर्भाशयाची अल्ट्रासाऊंड तपासणी किंवा इतर चाचण्या कराव्या लागतात.
उपचार हे कारण, वय, आरोग्याची स्थिती आणि भविष्यात गर्भधारणा करण्याची इच्छा यांनुसार ठरवले जातात. रक्तस्राव कमी करणारी औषधे, संप्रेरकांशी संबंधित उपचार किंवा गर्भाशयातील गाठींसाठी विशिष्ट उपचार सुचवले जाऊ शकतात. काही परिस्थितींमध्ये शस्त्रक्रियेची गरज भासू शकते. डॉक्टरांच्या सल्ल्याशिवाय औषधे घेणे किंवा उपचार मध्येच थांबवणे टाळावे.
कोणत्या वेळी तातडीने मदत घ्यावी?
दर तासाला सॅनिटरी पॅड पूर्ण भिजत असेल आणि असे सलग दोन तास होत असेल, विशेषतः त्यासोबत चक्कर, बेशुद्ध पडणे, छातीत दुखणे किंवा श्वास घेण्यास त्रास होणे अशी लक्षणे असतील, तर तातडीने वैद्यकीय मदत घ्यावी. गर्भधारणेची शक्यता असताना रक्तस्राव होत असल्यासही विलंब न करता तपासणी करून घ्यावी.
त्रास सहन करणे नव्हे, उपाय शोधणे महत्त्वाचे!
डॉक्टरांच्या सल्ल्याने उपचार घेतल्यानंतर नेहाचा त्रास कमी झाला. तिला एक महत्त्वाची गोष्ट समजली, मासिक पाळीतील अतिरक्तस्राव हा स्त्रीत्वाचा अविभाज्य भाग नसून, त्यामागे उपचार करता येण्यासारखे कारण असू शकते.
प्रत्येक स्त्रीने आपल्या शरीरातील बदलांकडे लक्ष द्यावे. पाळीच्या तारखा, कालावधी आणि रक्तस्रावातील बदल यांची नोंद ठेवल्यास डॉक्टरांना निदान करणे सोपे जाते. लाज, संकोच किंवा “हे सहन करावेच लागते” या समजुतीमुळे उपचार पुढे ढकलू नयेत. मासिक पाळीतील अतिरक्तस्रावाकडे दुर्लक्ष करू नका, वेळेवर तपासणी, योग्य उपचार आणि सजगता यांमुळे आरोग्य जपता येते.
