युपीएससी च्या पूर्वपरीक्षेची तयारी करताना बहुतांश विद्यार्थ्यांचा हाच मुख्य गोंधळ उडतो की नक्की अभ्यासाला सुरुवात कुठून करावी आणि विषय कसे कव्हर करावेत? जर तुम्ही परीक्षेच्या स्वरूपाचे बारकाईने विश्लेषण केले, तर लक्षात येईल की काही विशिष्ट घटकांवर आयोगाचा नेहमीच अधिक भर असतो. त्यातील तीन अतिशय महत्त्वाचे विषय म्हणजे:
१. नवनवीन तंत्रज्ञानाशी संबंधित लागलेले शोध
२. भारतातील मुख्य आदिवासी भाग आणि त्यांची पार्श्वभूमी
३. युनेस्को संदर्भातील वर्ल्ड हेरिटेज साईट्स आणि त्यांमधील भारताचे स्थान
विज्ञान आणि तंत्रज्ञान
विद्यार्थ्यांनी अभ्यासाची तयारी करताना 'द हिंदू' या वर्तमानपत्रातील 'सायन्स अँड तंत्रज्ञान' हे रोजचे सदर नियमपूर्वक वाचले पाहिजे. केवळ वाचन न करता त्यातील महत्त्वाच्या घटकांच्या स्वतःच्या शब्दांत नोट्स काढाव्यात. संकल्पना अधिक स्पष्ट करण्यासाठी गुगलवरून या संदर्भात अजून सविस्तर माहिती गोळा करावी. या विषयासाठी एक स्वतंत्र वही करून त्यात दररोजची माहिती संकलित करावी आणि या शोधांसंदर्भात आपल्या अभ्यासातील सहकाऱ्यांशी सतत चर्चा करावी. ग्रुप डिस्कशनमुळे हा विषय अगदी पक्का होतो.
विशेषतः कृषी क्षेत्र तसेच बायोटेक्नॉलॉजी या विषयांत आलेले नवनवीन तंत्रज्ञान आणि त्याचा या विश्वाच्या विकासासाठी कसा उपयोग होत आहे किंवा भविष्यात कसा होऊ शकतो, याचा सखोल अभ्यास करावा. याशिवाय कार्बन उत्सर्जन नियंत्रित करणे तसेच प्रदूषण निवारणासाठी नवनवीन तंत्रज्ञान आणि 'इनोव्हेशन' कसे उपयुक्त ठरते, याविषयीची परिपूर्ण माहिती गोळा करणे अत्यंत गरजेचे आहे.
युनेस्को आणि सांस्कृतिक वारसा
युनेस्कोच्या जागतिक वारसा स्थळांच्या संदर्भात आणि भारतातील हेरिटेज साईट्सवर परीक्षेत नेहमीच थेट प्रश्न विचारले जातात. यासाठीसुद्धा एक स्वतंत्र वही तयार करावी. भूगोल आणि इतिहासाची सांगड घालण्यासाठी ॲटलासचा प्रभावी वापर करावा. प्रत्येक हेरिटेज साईटचा अस्सल आणि ऐतिहासिक इतिहास सविस्तर जाणून घ्यावा. त्यातील काही आश्चर्यकारक तांत्रिक बाबींवर मित्रांसोबत नक्की चर्चासत्र घडवून आणावे.
जेवढे ज्ञान आपापसांत चर्चा करून मिळते, तेवढे फक्त एकांगी पुस्तक वाचून कधीच मिळत नाही. जितकी जास्त चर्चा होईल, तितका अभ्यास दीर्घकाळ लक्षात राहतो. अशा चर्चेच्या माध्यमातून मांडलेली स्वतःची निरीक्षणे हा या घटकांमध्ये हमखास गुण मिळवण्याचा सर्वात रामबाण उपाय आहे.
आदिवासी विकास व शासकीय योजना
भारत देश आणि त्यातील विविध आदिवासी भाग, त्यांच्या मूलभूत गरजा, त्यांचे पारंपरिक राहणीमान, संस्कृती, प्रथा, रूढी व परंपरा यांचे सखोल ज्ञान प्राप्त करणे आवश्यक आहे. या घटकांसाठी केंद्र व राज्य शासनाच्या कोणकोणत्या कल्याणकारी योजना उपलब्ध आहेत, त्या प्रत्यक्ष पातळीवर कशा अमलात आणल्या जातात, आदिवासी समाजाची नेमकी गरज काय आहे आणि ती कशी पूर्ण केली जाते, या सर्व बाबींचा विश्लेषणात्मक अभ्यास करावा.
भारतात आजपर्यंत राबवलेल्या विविध पंचवार्षिक योजना आणि त्यातून आदिवासी जनतेला मिळालेले प्रत्यक्ष लाभ, याचा स्वतःचा सविस्तर असा अभ्यास तयार असावा. केवळ पुस्तकी माहिती पाठांतर न करता विषयावर स्वतःचे स्वतंत्र तर्क आणि मत मांडता आले पाहिजे.
युपीएससी पूर्वपरीक्षेत या तिन्ही विषयांवर दरवर्षी हमखास प्रश्न विचारले जातात. त्यामुळे योग्य नियोजन, सततचे वृत्तपत्र वाचन, स्वतंत्र नोट्स आणि ग्रुप डिस्कशन यांच्या जोरावर तुम्ही या विषयांवर पूर्ण प्रभुत्व मिळवू शकता.
