एका गरीब कुटुंबात एक गोड, हुशार आणि समजूतदार मुलगी राहत होती. तिला चार बहिणी आणि एक भाऊ होता. आई-बाबा दिवसभर कष्ट करून मुलांचे संगोपन करत होते. परिस्थिती बेताची असली तरी मुलांच्या शिक्षणात आणि संस्कारांत त्यांनी कधीच कमी पडू दिले नाही.
पाचही भावंडे दिसायला गोड आणि मनानेही तितकीच सुंदर होती. ही गोष्ट त्या मुलीच्या लहानपणीची आहे.
त्या काळी शाळेत जाण्यासाठी बस किंवा रिक्षा नव्हत्या. गावातील मुले दप्तर खांद्यावर टाकून, गप्पा मारत, हसत-खेळत चालत शाळेत जात असत. शाळा घरापासून बरीच दूर होती. त्यामुळे आई रोज मधल्या सुट्टीसाठी घरचा पौष्टिक खाऊ डब्यात भरून द्यायची.
कधी घाईगडबड झाली किंवा खाऊ बनवता आला नाही, तर आई हातात एखादे नाणे ठेवत म्हणायची,
"बाळा, याचे काहीतरी खाऊन घे. पण लक्षात ठेव, पैसे झाडाला लागत नाहीत. तुझ्या बाबांनी आणि मी खूप कष्ट करून ते कमावले आहेत. उरलेले पैसे जपून आण."
एके दिवशी आईने तिच्या हातावर दहा पैसे ठेवले.
"तुला जे हवे ते घे. पण उरलेले पैसे नीट जपून घरी आण."
मुलीने मान डोलावली.
शाळेत तिने दोन पैशांचे चणे घेतले. उरलेले पैसे तिने गणवेशाच्या खिशात ठेवले. दिवसभर अभ्यास, खेळ आणि मैत्रिणींसोबत गप्पा यांत वेळ कसा गेला ते तिलाच कळले नाही.
संध्याकाळी घरी येऊन तिने खिशात हात घातला...
पण उरलेले पैसे तिथे नव्हते!
तिच्या चेहऱ्याचा रंगच उडाला.
ती घाबरत घाबरत आईजवळ गेली.
"आई... माझे उरलेले पैसे... कुठेतरी पडले."
आई क्षणभर शांत राहिली. मग गंभीर आवाजात म्हणाली,
"बाळा, पैसे हरवले म्हणून मला राग नाही. पण त्यांची किंमत तुला समजली पाहिजे. त्या पैशामागे घामाचा प्रत्येक थेंब असतो."
थोडा वेळ थांबून आई म्हणाली,
"चल, आता ज्या वाटेने शाळेतून आलीस, त्या वाटेने पुन्हा जा. नीट शोध. सापडले तर बरेच, नाही सापडले तरी पैशाची किंमत आयुष्यभर लक्षात राहील."
मुलगी पुन्हा त्या पायवाटेने निघाली. प्रत्येक पाऊल टाकताना ती खाली पाहत होती. जिथे मैत्रिणींशी थांबली होती, जिथे चणे घेतले होते, जिथे खेळता खेळता थोडा वेळ उभी राहिली होती, ती प्रत्येक जागा तिने काळजीपूर्वक पाहिली.
अचानक उन्हात काहीतरी चमकले.
अरे! तेच तर उरलेले नाणे होते!
आनंदाने तिच्या डोळ्यांत पाणी आले. तिने ते नाणे उचलले, घट्ट मुठीत धरले आणि धावतच घरी आली.
आईने नाणे पाहिले. तिच्या चेहऱ्यावर समाधानाचे हास्य उमटले.
ती मुलीला जवळ घेत म्हणाली,
"शाबास! आज तुला पैशाचे मूल्य समजले. लक्षात ठेव, रक्कम किती आहे हे महत्त्वाचे नसते; ती प्रामाणिकपणे जपण्याची सवय महत्त्वाची असते."
त्या दिवसापासून त्या मुलीने कधीही पैशांची उधळपट्टी केली नाही. आईच्या त्या एका शिकवणीने तिच्या आयुष्याला नवी दिशा दिली.
बोध : पैसा किती आहे यापेक्षा तो किती कष्टाने मिळतो आणि किती जपून वापरतो, हे अधिक महत्त्वाचे असते.
- सोनाली सु. पेडणेकर