आज जग स्वच्छ आणि पर्यावरणपूरक ऊर्जेच्या शोधात आहे. अशा वेळी कोळंबीच्या टरफलांसारख्या निरुपयोगी वाटणाऱ्या कचऱ्यातून हरित ऊर्जा निर्माण करण्याची ही कल्पना आपल्याला एक महत्त्वाचा संदेश देते.
आपण जेवणानंतर टाकून देत असलेली कोळंबीची टरफले भविष्यात स्वच्छ ऊर्जा निर्माण करण्यासाठी उपयोगी पडू शकतात, याची कल्पना केली आहे का? सिंगापूरमधील शास्त्रज्ञांनी विकसित केलेल्या एका अभिनव तंत्रज्ञानामुळे कोळंबीच्या टरफलांपासून स्वच्छ हायड्रोजन इंधन, मत्स्यपालनासाठी प्रथिनयुक्त खाद्य आणि विविध उद्योगांमध्ये वापरले जाणारे कॅल्शियम कार्बोनेट तयार करणे शक्य झाले आहे. हा शोध जैविक कचऱ्याचे मौल्यवान संसाधनांमध्ये रूपांतर करून शाश्वत विकासाच्या दिशेने टाकलेले महत्त्वाचे पाऊल मानले जात आहे.
कोळंबीच्या टरफलांमध्ये सेंद्रिय पदार्थ आणि कॅल्शियम कार्बोनेट मुबलक प्रमाणात असते. संशोधकांनी विकसित केलेल्या विद्युत-रासायनिक प्रक्रियेद्वारे या सेंद्रिय पदार्थांपासून कमी ऊर्जा वापरून हायड्रोजन वायू तयार केला जातो. पारंपरिक पद्धतीत हायड्रोजन निर्मितीसाठी जीवाश्म इंधनाचा वापर होतो आणि त्यामुळे मोठ्या प्रमाणात कार्बन डायऑक्साइड उत्सर्जित होतो. मात्र या नव्या तंत्रज्ञानात जैविक कचऱ्याचा वापर केल्यामुळे कचरा कमी होतो आणि हरितगृह वायूंचे उत्सर्जनही घटते.
या प्रक्रियेचे आणखी एक वैशिष्ट्य म्हणजे हायड्रोजन निर्मितीनंतर उरलेल्या जैविक पदार्थांपासून सूक्ष्मजीवांच्या साहाय्याने प्रथिनयुक्त खाद्य तयार केले जाते, जे मत्स्यपालन उद्योगासाठी उपयुक्त ठरू शकते. तसेच टरफलांमधून मिळणारे कॅल्शियम कार्बोनेट सिमेंट, औषधनिर्मिती आणि इतर उद्योगांमध्ये वापरता येते. त्यामुळे कचऱ्याचा जवळपास संपूर्ण पुनर्वापर होऊन पर्यावरणीय भार कमी होतो.
भारतासारख्या सागरी किनारपट्टी असलेल्या देशासाठी हे तंत्रज्ञान अत्यंत उपयुक्त ठरू शकते. देशात दरवर्षी मोठ्या प्रमाणात कोळंबी व इतर समुद्री अन्न प्रक्रिया उद्योगातून टरफलांचा कचरा निर्माण होतो. या कचऱ्याची योग्य विल्हेवाट न लागल्यास दुर्गंधी, प्रदूषण आणि सार्वजनिक आरोग्याच्या समस्या निर्माण होतात. अशा कचऱ्याचे स्वच्छ ऊर्जा आणि उपयुक्त औद्योगिक उत्पादनांमध्ये रूपांतर केल्यास पर्यावरण संरक्षणासोबतच ग्रामीण आणि किनारी भागातील लोकांसाठी नवीन रोजगाराच्या संधी निर्माण होऊ शकतात.
गोव्याच्या दृष्टीनेही ही संकल्पना अत्यंत महत्त्वाची आहे. मत्स्य व्यवसाय आणि समुद्री अन्न प्रक्रिया उद्योगामुळे येथे मोठ्या प्रमाणात कोळंबी व खेकड्यांच्या टरफलांचा कचरा निर्माण होतो. या कचऱ्यावर आधारित जैवऊर्जा प्रकल्प उभारल्यास स्वच्छ ऊर्जा निर्मिती, प्रदूषण नियंत्रण आणि स्थानिक अर्थव्यवस्थेला चालना मिळू शकते. तसेच जैवविविधता व्यवस्थापन समित्या (BMC) आणि स्थानिक स्वराज्य संस्था अशा उपक्रमांद्वारे हवामान बदलाशी सामना करण्यासाठी आणि शाश्वत विकासाला प्रोत्साहन देण्यासाठी महत्त्वाची भूमिका बजावू शकतात.
हे तंत्रज्ञान सध्या प्रयोगशाळेच्या स्तरावर असले तरी त्यामध्ये भविष्यात मोठ्या प्रमाणावर वापर होण्याची क्षमता आहे. कार्यक्षमता वाढविणे, उत्पादन खर्च कमी करणे आणि औद्योगिक स्तरावर त्याची अंमलबजावणी करणे ही पुढील आव्हाने असतील. तथापि, जैविक कचऱ्याचे स्वच्छ ऊर्जेत रूपांतर करण्याची ही संकल्पना विज्ञान, पर्यावरण आणि अर्थव्यवस्था यांना जोडणारा आशादायी मार्ग दाखवते.
आज जग स्वच्छ आणि पर्यावरणपूरक ऊर्जेच्या शोधात आहे. अशा वेळी कोळंबीच्या टरफलांसारख्या निरुपयोगी वाटणाऱ्या कचऱ्यातून हरित ऊर्जा निर्माण करण्याची ही कल्पना आपल्याला एक महत्त्वाचा संदेश देते; कचरा ही समस्या नसून योग्य विज्ञान आणि तंत्रज्ञानाच्या साहाय्याने तो भविष्यातील अमूल्य संपत्ती ठरू शकतो.
- डॉ. सुजाता दाबोळकर
