मेघालयातील बांबू ठिबक सिंचन प्रणाली आपल्याला एक महत्त्वाचा संदेश देते. नावीन्य म्हणजे केवळ अत्याधुनिक यंत्रसामग्री किंवा महागडी तंत्रज्ञान नव्हे. अनेकदा सर्वात प्रभावी उपाय निसर्गाशी सुसंगत राहणाऱ्या आणि स्थानिक परिस्थितीचे सखोल ज्ञान असलेल्या समुदायांकडूनच विकसित होतात.
दरवर्षी उन्हाळा सुरू झाला की गोव्यातील अनेक भागांमध्ये पाणीटंचाईची समस्या तीव्र होते. विहिरींची पातळी खालावते, शेतकऱ्यांना पिकांना पाणी देण्यासाठी मोठी कसरत करावी लागते आणि अनेक गावांमध्ये टँकरवर अवलंबून राहण्याची वेळ येते. विशेष म्हणजे, दरवर्षी सुमारे ३,००० मिमी इतका भरपूर पाऊस पडूनही त्यातील मोठा भाग नद्यांमार्गे थेट अरबी समुद्रात वाहून जातो. हवामान बदलामुळे पावसाचे स्वरूप अधिक अनिश्चित होत असताना आणि जलस्रोतांवर वाढता ताण येत असताना, गोव्याने पारंपरिक जलव्यवस्थापनाच्या पद्धतींकडे नव्याने पाहण्याची गरज आहे. यासाठी प्रेरणा मिळू शकते ती सुमारे अडीच हजार किलोमीटर दूर असलेल्या मेघालयातून, जिथे गेली दोनशे वर्षे बांबूपासून तयार केलेली ठिबक सिंचन व्यवस्था आजही शाश्वत शेतीचा आधार बनली आहे.
मेघालयातील खासी आणि जयंतिया जमातींनी ही अभिनव सिंचन पद्धती विकसित केली. मेघालयात जगातील सर्वाधिक पाऊस पडणाऱ्या प्रदेशांपैकी काही भाग असले तरी डोंगराळ भूप्रदेशामुळे पावसाचे पाणी वेगाने उताराकडे वाहून जाते. त्यामुळे उन्हाळ्यात पिकांना पाण्याची कमतरता जाणवते. या समस्येवर उपाय म्हणून स्थानिक लोकांनी नैसर्गिक झऱ्यांमधील पाणी बांबूच्या पोकळ नळ्यांमधून गुरुत्वाकर्षणाच्या साहाय्याने शेतांपर्यंत पोहोचविण्याची कल्पक पद्धत विकसित केली. मोठ्या बांबूच्या नळ्यांमधून वाहणारे पाणी हळूहळू लहान नळ्यांमध्ये विभागले जाते आणि शेवटी प्रत्येक झाडाच्या मुळाशी थेंबाथेंबाने पोहोचते. या संपूर्ण प्रक्रियेसाठी वीज, डिझेल पंप किंवा कोणत्याही आधुनिक यंत्रसामग्रीची आवश्यकता नसते.
या सिंचन व्यवस्थेचे सर्वात मोठे वैशिष्ट्य म्हणजे तिची साधी रचना आणि पर्यावरणपूरक स्वरूप. बांबू सहज उपलब्ध, स्वस्त, जैवविघटनशील आणि टिकाऊ असल्याने देखभालीचा खर्च अत्यल्प असतो. नुकसान झाल्यास शेतकरी स्वतःच त्याची दुरुस्ती करू शकतात. ही पद्धत विशेषतः विड्याची पाने, काळी मिरी, सुपारी तसेच इतर मसाला पिकांसाठी अत्यंत उपयुक्त ठरली आहे. झाडांच्या मुळांपर्यंत नियंत्रित प्रमाणात पाणी पोहोचत असल्याने पाण्याचा अपव्यय कमी होतो, बाष्पीभवन कमी होते आणि जमिनीत आवश्यक तेवढाच ओलावा टिकून राहतो.
विशेष म्हणजे, या पारंपरिक पद्धतीची परिणामकारकताही आधुनिक वैज्ञानिक संशोधनातून सिद्ध झाली आहे. बत्रा आणि राव (२०२२) यांनी प्रकाशित केलेल्या अभ्यासात मेघालयातील बांबू ठिबक सिंचन प्रणाली ही हवामान बदलाशी जुळवून घेण्यासाठी अत्यंत प्रभावी उपाय असल्याचे नमूद करण्यात आले आहे. ही पद्धत ऊर्जाविरहित असून पाण्याची मोठ्या प्रमाणात बचत करते आणि आदिवासी शेती अधिक सक्षम बनवते, असे संशोधकांनी स्पष्ट केले आहे. त्यांनी या पारंपरिक ज्ञानाचे जतन करून त्याचा आधुनिक जलव्यवस्थापनासोबत समन्वय साधण्याची शिफारस केली आहे.
मेघालय आणि गोवा हे भौगोलिकदृष्ट्या वेगळे असले तरी दोन्ही राज्यांमध्ये एक महत्त्वाचे साम्य आहे. दोन्ही राज्यांमध्ये भरपूर पाऊस पडतो, परंतु उन्हाळ्यात शेतीसाठी पाण्याची टंचाई जाणवते. गोव्यातील सांगे, केपे, काणकोण, धारबांदोडा, फोंडा आणि सत्तरी या डोंगराळ भागांमध्ये अनेक नैसर्गिक झरे आजही वाहत असतात. या भागांमध्ये गुरुत्वाकर्षणावर आधारित बांबू सिंचन प्रणालीचा प्रयोग करता येऊ शकतो. मसाला पिके, सुपारी, नारळ, काजू, भाजीपाला आणि फळबागांसाठी अशा प्रणालीचा मोठा फायदा होऊ शकतो. यामुळे विजेवरील अवलंबित्व कमी होईल, भूजलाचा वापर घटेल आणि पाण्याचा कार्यक्षम वापर होईल.
Applied Water Science या आंतरराष्ट्रीय संशोधन नियतकालिकात २०२३ मध्ये प्रसिद्ध झालेल्या एका व्यापक आढाव्यानुसार ठिबक सिंचनामुळे पाण्याचा कार्यक्षम वापर वाढतो, बाष्पीभवन आणि वाहून जाण्यामुळे होणारे नुकसान कमी होते तसेच पिकांचे उत्पादन वाढते. या निष्कर्षांमुळे मेघालयातील पारंपरिक बांबू सिंचन पद्धतीमागील वैज्ञानिक तत्त्वांना आधुनिक संशोधनाची पुष्टी मिळते. तसेच Discover Sustainability मध्ये २०२६ मध्ये प्रकाशित झालेल्या जागतिक अभ्यासानुसार सूक्ष्म सिंचन तंत्रज्ञान यशस्वी होण्यासाठी केवळ तंत्रज्ञान नव्हे, तर स्थानिक लोकांचा सहभाग, शेतकऱ्यांचे प्रशिक्षण, स्थानिक संसाधनांचा वापर आणि संस्थात्मक पाठबळही तितकेच महत्त्वाचे आहे.
गोवा सरकार, कृषी संचालनालय, गोवा विद्यापीठ, कृषी विज्ञान केंद्रे आणि पर्यावरण विषयक संस्था यांनी संयुक्तपणे अशा गुरुत्वाकर्षणावर आधारित सिंचन पद्धतीचे प्रात्यक्षिक प्रकल्प राबविण्याची गरज आहे. डोंगराळ भागांतील गावांमध्ये पथदर्शी प्रकल्प सुरू करून त्यांच्या परिणामकारकतेचा अभ्यास करता येईल. अशा उपक्रमांमुळे शेतकऱ्यांमध्ये जलसंवर्धनाबाबत जागरूकता वाढेल, शेतीचा खर्च कमी होईल आणि हवामान बदलाशी सामना करण्याची क्षमता मजबूत होईल. याशिवाय, या पारंपरिक तंत्रज्ञानाला कृषी पर्यटन आणि पर्यावरण पर्यटनाशी जोडल्यास ग्रामीण अर्थव्यवस्थेलाही चालना मिळू शकते.
मेघालयातील बांबू ठिबक सिंचन प्रणाली आपल्याला एक महत्त्वाचा संदेश देते. नावीन्य म्हणजे केवळ अत्याधुनिक यंत्रसामग्री किंवा महागडी तंत्रज्ञान नव्हे. अनेकदा सर्वात प्रभावी उपाय निसर्गाशी सुसंगत राहणाऱ्या आणि स्थानिक परिस्थितीचे सखोल ज्ञान असलेल्या समुदायांकडूनच विकसित होतात. गोव्याने आपल्या जलसंपत्तीचे संवर्धन करायचे असेल आणि भविष्यातील शेती अधिक शाश्वत करायची असेल, तर मेघालयाच्या या दोनशे वर्षांपूर्वीच्या ज्ञानसंपदेपासून प्रेरणा घेण्याची हीच योग्य वेळ आहे. भविष्यातील जलसंकटावर मात करण्याचा मार्ग कदाचित नव्या तंत्रज्ञानात नसून, आपल्या पारंपरिक शहाणपणाच्या पुनर्शोधात दडलेला आहे.
- डॉ. सुजाता दाबोळकर
