काढलेल्या चुकीच्या अर्थामुळे त्या प्रसंगाला हिंसक वळण मिळते. दारू माणसाची विचार करण्याची क्षमता, समोरच्याच्या भावनेचा आदर करण्याची वृत्ती आणि स्वतःला आवरण्याची ताकद पूर्णपणे कमकुवत करते. नशेत असलेला माणूस परिणामांचा किंवा समोरच्या व्यक्तीच्या वयाचा विचार करू शकत नाही. त्यामुळे लहानसं निमित्तसुद्धा सार्वजनिक ठिकाणी एका मोठ्या गुन्ह्यात बदलतं.
कोलवाळमध्ये नुकतीच एक अत्यंत वेदनादायी आणि मन सुन्न करणारी घटना घडली. दारूच्या नशेत, सुसाट बाईक चालवणाऱ्या चार तरुणांना एका आजोबांनी त्यांच्या चुकीच्या वागणुकीबद्दल हटकलं, तर त्या तरुणांनी उलट त्या वयस्कर आजोबांवरच जीवघेणा हल्ला केला. हे ऐकून आणि वाचून आतून कुठेतरी खूप अस्वस्थ व्हायला होतं. माणसाचं स्वतःवरचं नियंत्रण सुटल्यावर आणि त्यात दारूची नशा व खोटा अहंकार मिसळल्यावर, माणूस इतका क्रूर कसा होऊ शकतो? साध्या शब्दांत सांगायचं तर, हा माज एखाद्या निरपराध व्यक्तीचा जीव घेण्यापर्यंत कसा जाऊ शकतो, याचीच ही एक भीतीदायक आणि मनाला चटका लावून जाणारी जाणीव आहे.
आपलं गोवा म्हटलं की डोळ्यांसमोर काय येतं? इथली शांतता, इथला निसर्ग, माणसांना प्रेमाने सामावून घेणारं आदरातिथ्य आणि एक निवांत जगणं. पण आज याच गोव्याची ओळख स्वस्त आणि सहज मिळणाऱ्या दारूशी जोडली गेली आहे, हे एक कटू सत्य आपल्याला स्वीकारावंच लागेल. अर्थात, समाज म्हणून अनेक लोक अतिशय जबाबदारीने आणि मर्यादा राखून दारू पितात, ज्यामुळे कोणालाही त्रास होत नाही. पण काही लोकांच्या बाबतीत मात्र हीच दारू त्यांच्या बुद्धीवरचा ताबा पार घालवून टाकते. त्यांच्यातील चांगुलपणा संपतो, विवेक नाहीसा होतो आणि एका छोट्याशा चिडचिडीचं रूपांतर थेट हिंसेत होतं.
दारू माणसाचा नवा स्वभाव बनवत नाही, तर त्याच्या मनाच्या कोपऱ्यात जे आधीपासून दडलेलं असतं, त्यालाच ती बाहेर काढते. काही लोक स्वभावतःच खूप उतावीळ असतात, काहींना लहानशी अडचणही सहन होत नाही, तर काहींना प्रत्येक गोष्टीत आपला अपमान झाल्यासारखा वाटतो—जरी समोरच्या व्यक्तीचा तसा कोणताही हेतू नसला तरीही. अशा लोकांच्या मनात स्वतःची चूक मान्य करण्याची तयारीच नसते, त्यांना नेहमी जगच चुकीचं वाटत असतं आणि जेव्हा अशा लोकांच्या पोटात दारू जाते, तेव्हा त्यांचा हा मूळ हिंसक स्वभाव भयानक रूप धारण करतो.
मानसशास्त्राच्या दृष्टिकोनातून विचार केला, तर दारू आणि माणसातील आक्रमकता यांचा खूप जवळचा संबंध आहे. जेव्हा माणसाच्या मनाविरुद्ध काही घडतं, त्याचा रस्ता अडवला जातो किंवा त्याला कोणीतरी टोकून सुधरायचा प्रयत्न करतं, तेव्हा त्याच्या मनात राग येतो. दारू या धुमसणाऱ्या रागाला आणखी पेटवते, कारण नशेत असलेल्या माणसाला थांबून, शांत डोक्याने परिस्थिती समजून घेण्याची क्षमताच उरत नाही.
अशा लोकांची विचार करण्याची पद्धतच इतकी नकारात्मक बनलेली असते की, ते समोरच्याचा हेतू नेहमी वाईटच समजतात. रस्त्यावरील एखाद्या अनोळखी माणसाने विचारलेला साधा प्रश्न असो, हॉटेलच्या वेटरने दिलेली चेतावणी असो किंवा एखाद्या वयस्कर, वडिलाधाऱ्या व्यक्तीने केलेली आदरयुक्त विनंती असो, यांना तो स्वतःचा अपमान वाटतो. एकदा का हा चुकीचा विचार डोक्यात बसला की राग अनावर होतो. म्हणजे मूळ विषय खूप लहान असतो, पण त्यांनी काढलेल्या चुकीच्या अर्थामुळे त्या प्रसंगाला हिंसक वळण मिळते. दारू माणसाची विचार करण्याची क्षमता, समोरच्याच्या भावनेचा आदर करण्याची वृत्ती आणि स्वतःला आवरण्याची ताकद पूर्णपणे कमकुवत करते. नशेत असलेला माणूस परिणामांचा किंवा समोरच्या व्यक्तीच्या वयाचा विचार करू शकत नाही. त्यामुळे लहानसं निमित्तसुद्धा सार्वजनिक ठिकाणी एका मोठ्या गुन्ह्यात बदलतं.
याच कारणामुळे दारू पिऊन होणारी भांडणं आपल्याला सर्रास रस्ते आणि हॉटेल्समध्ये पाहायला मिळतात. गाडीच्या स्टेअरिंगवर किंवा बाईकच्या हँडलवर हात असला की, दारू पिलेल्या माणसाला आपण कुणीतरी 'किंग' आहोत आणि आपलं कुणीच काही वाकडं करू शकत नाही, असा एक खोटा, आंधळा माज येतो. हॉटेल्समध्ये कर्मचाऱ्यांनी साधे नियम पाळायला सांगितले, तरी ही नशेतली माणसं अंगावर धावून येतात. आपल्या अनुभवावरून आणि काळजीपोटी जेव्हा वयस्कर लोक आदराने काही बोलायला जातात, तेव्हा त्यांची विनंती या तरुणांना स्वतःचा अपमान किंवा आपल्या स्वातंत्र्यात आलेला अडथळा वाटते.
काही प्रकरणांमध्ये, अशा प्रकारचा अती राग हा 'इंटरमिटंट एक्स्प्लोझिव्ह डिसऑर्डर' सारखा एखादा मानसिक आजारही असू शकतो, ज्यात माणूस अचानक गरजेपेक्षा जास्त हिंसक बनतो. पण प्रत्येक दारू पिऊन केलेला हल्ला हा काही मानसिक आजार नसतो. बहुतांश वेळा हा त्यांचा मूळ स्वभाव, सोबतच्या मित्रांची चिथावणी, नशा आणि "आपण काहीही केलं तरी आपल्याला कोण काय करणार?" हा चुकीचा अहंकार यांचंच भीषण मिश्रण असतं.
गोव्यासारख्या सुंदर राज्यासाठी, जे लोकांच्या सुरक्षिततेवर, आपुलकीवर आणि परस्परांवरील विश्वासावर चालतं, तिथे अशा घटना सामाजिक शांतता आणि संस्कृतीला डाग लावणाऱ्या आहेत. सार्वजनिक ठिकाणी आपली आई-बहीण, आपले वृद्ध आई-वडील सुरक्षितपणे फिरू शकतील, असा विश्वास प्रत्येकाला वाटणं अत्यंत गरजेचं आहे. जर आपण "दारू पिऊन केलंय, जाऊ द्या" असं म्हणून अशा गुंडगिरीकडे दुर्लक्ष केलं, किंवा तिला माफ केलं, तर समाजात चांगुलपणाची आणि सुसंस्कृतपणाची किंमत संपेल. असल्या भाईगिरीला, उर्मटपणाला महत्त्व येईल आणि ही तरुण पिढी पुन्हा पुन्हा तेच करायला धजावेल.
अशा वागणुकीला समाज म्हणून आपण कधीही मूक संमती देता कामा नये. दारू, नशा किंवा राग, यापैकी कशालाही समाजात इतकं मोठं होऊ देऊ नका की ज्यामुळे आपल्यातील माणुसकी आणि एखाद्याचा अत्यंत मौल्यवान जीवच संपून जाईल. कोलवाळच्या या दुर्दैवी घटनेतून समाज म्हणून आपण सगळ्यांनी हाच एक मोठा आणि डोळे उघडणारा धडा घेण्याची गरज आहे.
- डॉ. उबाल्दिना नोरोन्हा, (लेखिका: माजी सहयोगी प्राध्यापिका, मानसशास्त्र विभाग, सेंट झेविअर्स कॉलेज, म्हापसा)
