कॅप्टन मेंडोन्सा यांची ओळख एक 'शिक्षक-अधिकारी' म्हणून आहे, ज्यांनी पानबुडी चालकाची जिद्द आणि मार्गदर्शकाचे प्रेमळ हृदय यांची सांगड घातली. 'उदाहरणातून नेतृत्व करा' या त्यांच्या तत्त्वज्ञानाने त्यांनी अनेक कॅडेट्सना प्रेरित केले.
भारतीय नौदलाच्या सर्वात आव्हानात्मक अशा 'सबमरीन आर्म' (पाणबुडी शाखा) मध्ये सेवा बजावणारे कॅप्टन डीन झेवियर मेंडोन्सा (निवृत्त) हे तांत्रिक नैपुण्य आणि मानसिक धैर्याचे एक उत्तम उदाहरण आहेत. गोव्याच्या शांत किनारपट्टीपासून ते हिंदी महासागराच्या अथांग आणि गूढ खोलीपर्यंतचा त्यांचा प्रवास सागरी क्षेत्रातील उत्कृष्टता आणि भावी पिढीच्या जडणघडणीसाठी समर्पित आहे.
पायाभरणी आणि विशेष प्राविण्य
गोव्यात जन्मलेल्या कॅप्टन मेंडोन्सा यांचे प्राथमिक शिक्षण मडगाव येथील लोयोला हायस्कूलमध्ये झाले. त्यानंतर त्यांनी गोवा अभियांत्रिकी महाविद्यालय (फार्मगुडी) येथून इलेक्ट्रॉनिक्स आणि टेलिकॉममध्ये पदवी संपादन केली. या तांत्रिक पार्श्वभूमीमुळेच त्यांना नौदलाच्या तांत्रिक विभागात ३३ वर्षे यशस्वी सेवा बजावता आली. भारतीय नौदल अकादमी (आयएनएस मांडवी) येथे कार्यान्वित झाल्यानंतर आणि आयएनएस वल्सुरा येथे दीड वर्षांचे तांत्रिक प्रशिक्षण पूर्ण केल्यानंतर, त्यांनी शारीरिक आणि मानसिकदृष्ट्या अत्यंत कठीण मानली जाणारी 'पानबुडी शाखा' निवडली.
'सायलेंट सर्व्हिस' मधील जीवन
कॅप्टन मेंडोन्सा यांनी फॉक्सट्रॉट आणि सिंधूघोष श्रेणीतील (किलो-क्लास) डिझेल-इलेक्ट्रिक पानबुड्यांवर काम केले. त्यांच्या कारकीर्दीत त्यांनी 'नेव्हल डॉकयार्ड' येथे एसएसके श्रेणीतील पानबुड्यांच्या पहिल्या मध्यम दुरुस्तीचे (Medium Refit) सहाय्यक प्रकल्प संचालक म्हणून काम पाहिले. तसेच, त्यांनी सुमारे १३ वर्षे पानबुडी आराखडा (Design) आणि ४ वर्षे धोरणात्मक प्रकल्पांच्या बांधकामात मोलाचे योगदान दिले.
चारित्र्याची खरी कसोटी
पानबुडीवरील जीवन हे अत्यंत जोखमीचे असते, जिथे चुकीला थोडीही जागा नसते. पानबुडी शाखेत सामील होणे ऐच्छिक असले, तरी त्यासाठी अत्यंत कठीण चाचण्या पार कराव्या लागतात. यात 'टॉर्पेडो ट्यूब क्लॉस्ट्रोफोबिया टेस्ट' आणि ३० मीटर वॉटर टॉवर एस्केप यांसारख्या शारीरिक चाचण्यांचा समावेश असतो. यानंतर शैक्षणिक परीक्षेत पानबुडीच्या प्रत्येक भागाचे सखोल ज्ञान असणे अनिवार्य असते. या सर्वांनंतर 'डाइव्ह तिकीट' (Dive Ticket) मिळवणे हा प्रशिक्षणाचा सर्वोच्च टप्पा असतो, जो कमांडिंग ऑफिसरकडून उमेदवाराच्या कार्यक्षमतेची खात्री पटल्यानंतरच दिला जातो.
पानबुडीतील सेवेची प्रमुख वैशिष्ट्ये:
मानसिक सहनशक्ती: सूर्यप्रकाशाशिवाय अनेक आठवडे अत्यंत मर्यादित जागेत आणि रेडिओ शांततेत राहून मानसिक संतुलन राखणे.
तांत्रिक प्रभुत्व: इलेक्ट्रिकल, इलेक्ट्रॉनिक्स आणि शस्त्र नियंत्रण प्रणालींचा प्रमुख म्हणून टीमचे नेतृत्व करणे.
हँडलिंग: पाण्याखाली पानबुडीचे संतुलन (Trim control), प्रोपल्शन आणि डायव्हिंग यंत्रणेवर अचूक नियंत्रण ठेवणे.
नेतृत्व आणि युवा मार्गदर्शन
कारकीर्दीच्या उत्तरार्धात, कॅप्टन मेंडोन्सा यांनी आपले लक्ष तरुणांच्या जडणघडणीकडे वळवले. '१ गोवा नेव्हल युनिट एनसीसी'चे कमांडिंग ऑफिसर म्हणून त्यांनी एनसीसीमध्ये आमूलाग्र बदल घडवून आणले. त्यांच्या दोन वर्षांच्या कार्यकाळात त्यांनी अनेक शाळा आणि महाविद्यालये एनसीसीशी जोडली, ज्यामुळे सुमारे एक हजार अतिरिक्त विद्यार्थ्यांना याचा लाभ मिळाला.
त्यांनी एनसीसीला केवळ एक छंद न मानता 'जगण्याची पद्धत' म्हणून स्वीकारले. त्यांनी एनसीसी प्रशिक्षणाला उच्च शिक्षणात औपचारिक क्रेडिट मिळावे आणि शिक्षक-अधिकार्यांच्या (ANOs) लष्करी प्रशिक्षणाचा त्यांच्या करिअरमध्ये विचार व्हावा, यासाठी सातत्याने प्रयत्न केले.
"प्रामाणिकपणा आणि निष्ठा हे जीवनातील दोन सर्वात महत्त्वाचे गुण आहेत. यात मध्यम मार्ग नसतो; ते एकतर तुमच्याकडे असतात किंवा नसतात." - कॅप्टन डीन झेवियर मेंडोन्सा
एक चिरंतन वारसा
कॅप्टन मेंडोन्सा यांची ओळख एक 'शिक्षक-अधिकारी' म्हणून आहे, ज्यांनी पानबुडी चालकाची जिद्द आणि मार्गदर्शकाचे प्रेमळ हृदय यांची सांगड घातली. 'उदाहरणातून नेतृत्व करा' या त्यांच्या तत्त्वज्ञानाने त्यांनी अनेक कॅडेट्सना प्रेरित केले.
आज, ते आणि त्यांची पत्नी प्रगतशील शेतकरी म्हणून वावरत आहेत. कुठ्ठाळी येथील 'व्हॅल वर्दे' (Val Verde) या त्यांच्या शेतात ते स्वतः कष्ट करतात. निसर्गाच्या सानिध्यात कसे राहावे, याचा एक आदर्श वस्तुपाठ त्यांनी तरुण आणि वृद्ध अशा सर्वांसमोर ठेवला आहे.
- जॉन आगियार + ९१ ९८२२१५९७०५
