आपण सहानुभूती दाखवण्याऐवजी लोकांचा तमाशा बघणं निवडतो, तेव्हा आपण थेट लोकांचे प्राण धोक्यात घालत असतो. जर आपल्याला आपले रस्ते स्वच्छ हवे असतील, तर आपण माणसांच्या चेहऱ्यांची आणि त्यांच्या भावनांचीही तितकीच काळजी घेतली पाहिजे.
तो आपल्याच परिसरात राहणारा, घरातल्या कामात हातभार लावणारा एखादा सामान्य तरुण असू शकला असता; ज्याच्याकडून नजरचुकीनं एखादी चूक झाली. बुधवारी तो जेव्हा कचरा टाकत होता, तेव्हा कोणीतरी त्याचा व्हिडिओ रेकॉर्ड केला आणि त्याला जाब विचारला. पुढे ती क्लिप सोशल मीडियावर पोस्ट करण्यात आली. त्या तरुणाला त्याच्या या कृत्याबद्दल जाब देण्यासाठी पोलीस स्टेशनला बोलावण्यात आलं होतं. त्यानंतर, शुक्रवारी पहाटे त्या तरुणानं आपलं आयुष्य संपवलं. सोशल मीडियावर तो व्हिडिओ वेगाने पसरल्यामुळे आणि पोलिसात गुन्हा दाखल झाल्यामुळे तो प्रचंड मानसिक दडपणाखाली होता, असं उघडपणे दिसतंय.
एक साधी मानवी चूक, त्यावर पडलेला लोकांच्या नजरेचा प्रकाश, सोशल मीडियाच्या फीडवर सुरू झालेला जजमेंटचा पाऊस आणि सरतेशेवटी या जाहीर अपमानाच्या ओझ्याखाली एका तरुणानं गमावलेलं आयुष्य! हा विषय फक्त कचरा टाकण्यापुरता किंवा कायद्यापुरता मर्यादित नाहीये; तर इंटरनेट वापरणारे नागरिक म्हणून आपण एका चांगल्या उद्देशानं सुरू केलेल्या गोष्टीचं कसं भयंकर आणि विनाशकारी परिणामात रूपांतर करतोय, याबद्दलचा हा प्रश्न आहे.
जेव्हा एखाद्या माणसाची अशी जाहीर नाचक्की केली जाते, तेव्हा त्याच्या मनावर नेमकी काय वेळ येते, याकडे आपण गांभीर्याने पाहायला हवं. लाज वाटणं ही एक अतिशय तीव्र स्वरुपाची भावना आहे, जी माणसाला स्वतःच्या विशिष्ट चुकीकडे पाहायला लावते आणि ती चूक दुरुस्त करण्यासाठी त्याला प्रवृत्त करू शकते. पण ज्याप्रमाणे या भावनेमुळे काही चांगलंही घडू शकतं, त्याचप्रमाणे यामुळे अतोनात नुकसानही होऊ शकतं. टँग्नी, स्टुइविग आणि माशेक यांच्या रिसर्चमधून असं समोर आलंय की, जेव्हा माणसाचा जाहीर अपमान होतो, तेव्हा तो स्वतःमध्ये सुधारणा करण्याऐवजी लोकांपासून लांब पळतो, गोष्टी लपवू लागतो आणि लोकांशी बोलणं टाळतो. जेव्हा एखाद्याची चूक चव्हाट्यावर आणली जाते, तेव्हा अपमानाची भावना कैक पटीने वाढते आणि त्या व्यक्तीला हे सगळं जगच आपल्याबाबत क्रूर असल्यासारखं वाटू लागतं.
सोशल मीडिया या मानसिक दडपणाला आणखी भयंकर बनवतो. व्हायरल झालेल्या क्लिपचा वेग, ती इंटरनेटवर कायमची राहणं आणि त्यासोबत येणाऱ्या कमेंट्सचा भडिमार, हे सगळं त्या व्यक्तीला आतून हादरवून टाकणारं आणि भीतीदायक असू शकतं. सायबर बुलिंगवरचं साहित्य आपल्याला सांगतं की, अशा जाहीर अपमान करणाऱ्या गोष्टींमुळे माणसाला आपण समाजात पूर्णपणे एकटे पडल्याची जाणीव होते आणि त्यातूनच ती व्यक्ती डिप्रेशनमध्ये जाण्याचा तसंच स्वतःला इजा करून घेण्याचा धोका वाढतो. ज्या किशोरवयीन आणि तरुण मुलांचं स्वतःचं व्यक्तिमत्त्व आणि आत्मभान अजून घडत असतं, त्यांचा असा जाहीर अपमान केल्यानं त्यांच्या संपूर्ण अस्तित्वालाच तडे जातात आणि त्याचे दीर्घकालीन परिणाम त्यांना भोगावे लागतात.
अनेक सामाजिक आणि मानसिक कारणांमुळे लोक इतरांचा असा जाहीर अपमान करायला धजावतात. दुसऱ्याच्या चुकीवर सार्वजनिकरीत्या संताप व्यक्त करून, आपण नैतिकदृष्ट्या इतरांपेक्षा किती श्रेष्ठ आहोत, हे दाखवण्याचा एक प्रयत्न यात असतो. जिथं सोप्या आणि मवाळ भाषेत समजावून सांगणं जास्त प्रभावी ठरू शकतं, तिथं अशा कठोर आणि निर्दयी न्यायनिवाड्याला खतपाणी घातलं जातं. स्क्रीनच्या मागे स्वतःची ओळख लपवून राहिल्यामुळे लोकांना एक अनामिक स्वातंत्र्य मिळतं; समोरासमोर उभे नसल्यामुळे कठोर आणि विखारी शब्द वापरणं सहज सोपं होतं. समोरची व्यक्ती म्हणजे केवळ स्क्रीनवरचं एक नाव असल्यासारखं वाटत असल्यामुळे, आपल्या बोलण्याचे काय परिणाम होतील याची कसलीच फिकीर कोणाला नसते.
मानसशास्त्रात 'फंडामेंटल अॅट्रिब्युशन एरर' नावाचा एक नियम आहे. तो असं सांगतो की, लोक जेव्हा दुसऱ्यांची चूक पाहतात, तेव्हा ती त्यांच्या स्वभावाचा किंवा चारित्र्याचा दोष मानतात; पण तीच चूक स्वतःकडून झाली, तर मात्र परिस्थितीला दोष देतात. याच मानसिकतेमुळे दुसऱ्यांच्या चुकांवर बोट ठेवणं लोकांना सोपं जातं.
नुकत्याच घडलेल्या घटनेचा दाखला घ्यायचा झाला, तर नागरिकांचं वागणं सुधारणं हा जर यामागचा हेतू असेल, तर जाहीर अपमान करणं हे एक अतिशय बोथट आणि विनाशकारी हत्यार ठरलंय. चूक सुधारण्याची कोणतीही पद्धत ही माणसाला शिकवणारी आणि त्याला बदलण्याची संधी देणारी असायला हवी. आधी वैयक्तिक पातळीवर, शांततेत समजावून सांगितलं, तर समोरच्या माणसाची अब्रू न जाता त्याला स्वतःची चूक उमजते. पोलीस, प्रशासन आणि चांगल्या भावनेनं काम करणाऱ्या सजग नागरिकांनीही परिस्थितीचं गांभीर्य ओळखून संवेदनशीलतेनं वागायला हवं, विशेषतः जेव्हा यात लहान मुलं किंवा तरुण वयातील मुलं अडकलेली असतात.
जाहीर अपमानामुळे होणारी ही मानसिक पीछेहाट पुढे जाऊन अनेक नकारात्मक घडामोडींची एक मालिकाच सुरू करू शकते. ज्याचा अपमान झालाय ती व्यक्ती मानसिक आजारांना बळी पडू शकते, समाजात तिच्याकडे चुकीच्या नजरेने पाहिलं जातं, ती एकाकी पडते आणि त्यातूनच राग किंवा बदला घेण्याची भावनाही उफाळून येऊ शकते; जी मूळ चुकीच्या तुलनेत खूप मोठी असते. काही लोक जाहीर अपमान झाल्यानंतरही स्वतःला सावरून खंबीरपणे उभे राहतात; पण सगळेच तसे नसतात. कुटुंबाचा भक्कम पाठिंबा आणि त्या घटनेकडे केवळ एक नजरचूक म्हणून पाहण्याची स्वतःची क्षमता यासारख्या गोष्टी अशा वेळी मदतीला धावून येतात. पण अशा कठीण परिस्थितीतून सावरणं किंवा खंबीर राहणं, हे ओझं आपण पीडित व्यक्तीवरच टाकायला नको. लोकांच्या तिरस्काराच्या भावनेने आतून पूर्णपणे खचून गेलेल्या व्यक्तीला 'खंबीर राहा' असा सल्ला देणं खूप कठीण असतं.
याऐवजी, सोशल मीडियाच्या या वेगवान जमान्यात आपण आधी असं वातावरण तयार केलं पाहिजे, जिथं असा अपमान होण्याची वेळच येणार नाही. कमेंट्सचा पूर येऊन परिस्थिती हाताबाहेर जाण्यापूर्वीच एखादी कम्युनिटी हेल्पलाईन किंवा एखादी विश्वासू एनजीओ मध्यस्थी करून मदत करू शकते आणि ती परिस्थिती शांतपणे हाताळू शकते. सोशल मीडियावर अशा गोष्टींचे व्हिडिओ शेअर करण्याऐवजी, ऑनलाईन प्लॅटफॉर्म्स आणि स्थानिक इन्फ्लुएन्सर्सनी अशा चुकांची माहिती थेट योग्य त्या अधिकाऱ्यांकडे पोहोचवणं गरजेचं आहे. ही घटना आपल्याला एक अत्यंत वेदनादायी धडा देऊन जाते; तो म्हणजे, जेव्हा आपण सहानुभूती दाखवण्याऐवजी लोकांचा तमाशा बघणं निवडतो, तेव्हा आपण थेट लोकांचे प्राण धोक्यात घालत असतो. जर आपल्याला आपले रस्ते स्वच्छ हवे असतील, तर आपण माणसांच्या चेहऱ्यांची आणि त्यांच्या भावनांचीही तितकीच काळजी घेतली पाहिजे.
डॉ. उबाल्दिना नोरोन्हा, (असोसिएट प्रोफेसर आणि सायकॉलॉजी विभागप्रमुख, सेंट झेविअर्स कॉलेज, म्हापसा)
