विमानतळ, हायवे किंवा पर्यटनाची कमाई ही गोव्याची खरी संपत्ती नाही; तर इथली गावे, नद्या, शेती, रापणकार, देवळे, चर्च आणि एकमेकांच्या सोबतीने गुण्यागोविंदाने राहण्याची ती संस्कृती ही आमची खरी ताकद आहे, जिने आम्हाला तोडण्याचा प्रयत्न करणाऱ्या प्रत्येक शक्तीला नेहमीच हरवले आहे.
आजकाल गोव्यात 'विकास' हा शब्द ज्याच्यात्याच्या तोंडी असलेला दिसतोय. राजकारण्यांची भाषणे असोत, नव्या प्रकल्पांच्या घोषणा असोत की निवडणुकीचा प्रचार... सगळीकडे हा एकच शब्द ऐकायला मिळतो. रस्ते आणि इमारती उभ्या राहिल्या की त्याला 'विकास' म्हटले जाते. विमानतळ, मोठे पूल आणि सरकारी कामे दाखवून 'गोवा एका उज्ज्वल भविष्याकडे वाटचाल करतोय' असे आपल्याला सांगितले जाते.
खरे बघायला गेलो तर, कोणत्याही लोकशाहीत 'विकास' हे लोकांचे सर्वात सुंदर, उदात्त असे स्वप्न असते आणि म्हणूनच नुसती घोषणाबाजी करण्यापेक्षा त्याचा खूप खोलवर आणि काळजीपूर्वक विचार व्हायला हवा. विकास म्हणजे खरे तर सरकार आणि तिथल्या जनतेमधला एक मूक शब्द, एक वचन असते ज्यामुळे येणारी प्रत्येक नवी पिढी, आधीच्या पिढीपेक्षा अधिक समृद्ध, अधिक सुरक्षित आणि अधिक आशादायी समाजात जगू शकेल. रस्ते बांधले जातात, हॉस्पिटल्स मोठी केली जातात, विमानतळांचे आधुनिकीकरण होते आणि सरकारी सेवा सुधारल्या जातात हे सगळे केवळ सिमेंट-काँक्रिटचे उभे राहिलेले साचे कौतुकास्पद आहेत म्हणून नाही, तर या सगळ्या गुंतवणुकीमुळे आपल्यासारख्या सामान्य माणसाचे जगणे अधिक सुकर आणि सुखी होईल, या विश्वासापोटी केलेले असते.
विकास म्हणजे सरकार आणि जनतेमधला एक प्रामाणिक करार असतो ज्याच्यामुळे आपली पुढची पिढी आधीच्या पिढीपेक्षा अधिक संपन्न, सुरक्षित आणि आशेने जगू शकेल. आज जे रस्ते बनतात, मोठी हॉस्पिटल्स उभी राहतात, विमानतळे चकाचक होतात... ते काय फक्त सिमेंट आणि दगडांचे साचे पाहण्यासाठी? अजिबात नाही. या सगळ्यामागे एकच आशेचा किरण असतो, की या सगळ्या गुंतवणुकीने त्या सिमेंटच्या पलीकडे असलेल्या आम्हा सामान्य माणसांच्या आयुष्यात काहीतरी चांगले घडेल. याच विचारातून आपल्या पंतप्रधान नरेंद्र मोदी यांनी ज्या काही राष्ट्रीय योजना सुरू केल्या, त्या मागचे हेतू खरेच खूप सुंदर होते. 'स्वच्छ भारत'च्या मागे आमची गावे-शहरे नितळ ठेवण्याची इच्छा होती, तर 'डिजिटल इंडिया'च्या रूपाने लोकांची कामे पटापट व्हावीत, अशी आस होती. रस्ते, घरे, इस्पितळे आणि इतर सुविधांवर जो खर्च झाला, तो शेवटी आमच्या लोकांचे दिवस बदलण्यासाठी आणि त्यांच्या आयुष्यात सुख आणण्यासाठीच होता. पण केवळ चांगले हेतू असून चालत नाही, त्यातून काय साध्य झाले हे खरे महत्त्वाचे. लोककल्याणकारी धोरणांची खरी कसोटी घोषणांमध्ये नव्हे, तर ती जनतेच्या अनुभवात असते. आज याच मुद्द्यावर आम्हा गोमंतकीयांना एका अत्यंत कटू प्रश्नाचा सामना करावा लागत आहे : चहूबाजूने एवढा झगमगाट आणि विकास झालेला दिसत असतानाही, इथल्या सामान्य माणसाला आपल्याच गोव्यात जगणे दिवसेंदिवस इतके जड का चालले आहे?
गोवा आता कमालीचा बदलला आहे, हे सत्य कोणीच नाकारू शकत नाही. विमानतळ मोठे झाले, रस्ते रुंद झाले आणि नेहमी होणारी वाहतुकीची कोंडीही आता बऱ्याच अंशी कमी झाली. मोठमोठ्या बिल्डिंग्सच्या प्रोजेक्ट्समुळे इथला सगळा निसर्ग, सगळा देखावाच बदलून गेलाय. पण, वरवर दिसणाऱ्या या सगळ्या बदलांच्या मागे एक अनामिक भीती आणि अस्वस्थता दिवसेंदिवस वाढत आहे.
दिवसेंदिवस जगणे महाग होत चाललेय. घरांच्या किंमती तर गगनाला भिडल्या, गोमंतकीय तरुणांना ना धड मानाची नोकरी मिळतेय, ना स्वतःच्याच गावात आज ते स्वतःचे एक छोटे घर सुद्धा घेऊ शकत नाहीत. यापेक्षा दुसरे मोठे दुर्दैव ते कोणते? हाच आजच्या आधुनिक गोव्याचा सर्वात मोठा आणि खरा विरोधाभास आहे. आजवर कधीही झाले नव्हते इतके गृहप्रकल्प गोव्यात उभे राहत आहेत, पण सामान्य माणसाला स्वतःचे घर घेणे आजवर कधीही इतके अशक्य वाटले नव्हते. आपण प्रगतीबद्दल एवढे बोलतोय, तरीही आपल्या इथल्या तरुणांना रोजगारासाठी गोव्याबाहेर का जावे लागतेय? पायाभूत सुविधांवर आपण एवढा अफाट पैसा खर्च करतोय, तरीही रोजच्या जगण्यातल्या साध्या साध्या गोष्टींसाठी इथला माणूस सतत चिंतेत का असतो? हा फरक आपल्या रोजच्या गरजेच्या सेवांमध्ये उघड उघड दिसतो. पिण्याच्या शुद्ध पाण्यासाठी लोकांना आजही वणवण करावी लागत आहे. रस्ते आज दुरुस्त केले की उद्या पुन्हा ते जैसे थे! रस्ते रुंद झाले तरी अपघातांमध्ये निष्पाप लोकांचे बळी जाणे थांबलेले नाही.
अगदी जनतेच्या सुरक्षेच्या बाबतीतही हाच विरोधाभास पाहायला मिळतो. आज आपल्या पोलीस दलाकडे आधीपेक्षा जास्त तंत्रज्ञान, साधनसामग्री आणि पैसा उपलब्ध आहे. तरीही, अमली पदार्थ, नवनवीन घोटाळे आणि गुन्हेगारीबद्दल लोकांच्या मनातली भीती आणि चिंता कमी झालेली नाही. कदाचित सगळ्यात मोठी निराशा ही झालेल्या चुकांमुळे नाही, तर त्या चुकांवर राजकारण्यांकडून मिळणाऱ्या उत्तरांमुळे होते आहे. देशाच्या पातळीवर या योजनांमागचा हेतू स्पष्ट होता, पण आज गोव्यातल्या माणसाला ज्या अपयशाचा सामना करावा लागत आहे, ते मुख्यत्वे आपल्या राज्य सरकारच्या ढिसाळ नियोजनामुळे, चुकीच्या प्राधान्यक्रमामुळे आणि बेजबाबदारपणामुळे आहे. जेव्हा इथला माणूस विचारतो की घरे सामान्यांच्या आवाक्याबाहेर का जात आहेत? महागाई का वाढत आहे? पिण्याच्या पाण्याची चिंता का मिटत नाही? रस्ते आणि पूल इतक्या लवकर का खराब होतायत? किंवा गुन्हेगारी आणि ड्रग्ज का वाढतायत? तेव्हा त्याला सुशासनातून मिळणाऱ्या खऱ्या उत्तरांची गरज असते. पण दुर्दैवाने, जेव्हा जेव्हा हे प्रश्न उपस्थित होतात, तेव्हा मूळ चर्चा बाजूला राहून धर्म, जात, भाषा आणि अस्मितेचे राजकारण सुरू होते. हे विषय महत्त्वाचे आहेत, ते गोव्याच्या समृद्ध वारशाचा भाग आहेत आणि त्यावर सखोल चर्चा व्हायलाच हवी; पण मूळ कारभारातील अपयश झाकण्यासाठी त्यांचा वापर कधीच होऊ नये. नुकतेच उपराष्ट्रपती सी. पी. राधाकृष्णन यांनी म्हटल्याप्रमाणे, "गोव्याचे महत्त्व केवळ तिथले समुद्रकिनारे, रस्ते किंवा पर्यटनाच्या पायाभूत सुविधांमध्ये नाही, तर शतकानुशतके इथे विकसित झालेल्या असाधारण संस्कृतीत आहे." त्यांचे हे उद्गार आपल्याला जाणीव करून देतात की, विमानतळ, महामार्ग किंवा पर्यटनाची कमाई ही गोव्याची खरी संपत्ती नाही; तर इथली गावे, नद्या, शेती, रापणकार, देवळे, चर्च आणि एकमेकांच्या सोबतीने गुण्यागोविंदाने राहण्याची ती संस्कृती ही आमची खरी ताकद आहे, जिने आम्हाला तोडण्याचा प्रयत्न करणाऱ्या प्रत्येक शक्तीला नेहमीच हरवले आहे. गोवा खरेच भाग्यवान आहे जे पूर्वी भाऊसाहेब बांदोडकर, जॅक सिक्वेरा, शशिकला काकोडकर आणि मनोहर पर्रीकर यांसारख्या द्रष्ट्या नेत्यांचे नेतृत्व लाभले. राजकीय मतभेद असूनही, त्यांच्याकडे गोव्याच्या नवनिर्माणाची एक निश्चित संकल्पना होती. गोव्याच्या भविष्याविषयी त्यांच्या मनात एक सुस्पष्ट आराखडा होता, याबद्दल शंका नाही. आज हाच प्रश्न गोव्यासमोर उभा आहे. वेगवेगळ्या घोषणा आणि कोट्यवधींच्या गुंतवणुकीपलीकडे जाऊन, आजच्या गोव्याचे दीर्घकालीन स्वप्न नक्की काय आहे? आपण कसली अर्थव्यवस्था उभी करू पाहतोय? कोणत्या लोकसमुदायांचे रक्षण करू इच्छितो? आपल्या पुढच्या पिढीसाठी आपण कोणत्या संधी निर्माण करतोय? आणि आज आपण घेतलेले निर्णय उद्या आमच्या मुलांच्या हातात कोणता गोवा सोपवणार आहेत?
नेतृत्वाची खरी कसोटी मतभेद अधोरेखित करण्यात नाही, तर या अमूल्य सांस्कृतिक वारशाचे रक्षण करून सामूहिक समस्यांवर मार्ग काढण्यात असते. समाज एखादी चूक सहन करू शकतो, फसलेले प्रकल्प किंवा चुकीची धोरणे यातून तो पुन्हा उभा राहू शकतो; पण जर भविष्यासाठी कोणतेच साधे स्वप्न उरले नाही, तर समाज उद्ध्वस्त होतो. कारण शेवटी, विकासाचे मोजमाप विमानतळाच्या इमारतीच्या उंचीवरून, सरकारी कार्यालयांच्या आकारावरून किंवा सार्वजनिक कामांवर खर्च केलेल्या कोट्यवधींच्या आकड्यांवरून होत नसते... तर इथे सामान्य माणूस किती सन्मानाने, सुरक्षिततेने आणि आशेने जगतोय, यावरून होते.
- ज्योकिम गोएस
(लेखक अमेरिकेतील कोलंबिया
विद्यापीठात प्राध्यापक असून मूळचे
कुठ्ठाळी-गोवा येथील आहेत.)
