बदलत्या हवामानाचा गोव्याच्या निसर्गावर होणारा परिणाम आणि एल निनोमुळे राज्याची शेती, पर्यटन, मत्स्यव्यवसाय व ऑलिव्ह रिडले कासवांच्या अस्तित्वासमोर निर्माण झालेल्या गंभीर आव्हानांचा वेध घेणारा हा एक डोळे उघडणारा लेख.
गोवा हे भारतातील सर्वात सुंदर आणि पर्यावरणसमृद्ध राज्यांपैकी एक मानले जाते. समुद्रकिनारे, हिरवीगार जंगले, नद्या आणि समृद्ध जैवविविधता यामुळे गोव्याला विशेष महत्त्व प्राप्त झाले आहे. परंतु गेल्या काही वर्षांत हवामान बदलाचा परिणाम गोव्यावरही स्पष्टपणे दिसून येत आहे. विशेषतः 'एल निनो' या हवामान घटनेमुळे गोव्यातील पावसाचे प्रमाण, तापमान, शेती, पर्यटन आणि पर्यावरण यावर मोठा परिणाम होत आहे.
एल निनो म्हणजे प्रशांत महासागराच्या विषुववृत्तीय भागातील समुद्राच्या पाण्याचे तापमान वाढल्यामुळे निर्माण होणाऱ्या हवामान स्थितीला 'एल निनो' असे म्हणतात. या बदलामुळे जगभरातील हवामानात अनियमितता निर्माण होते. भारतातील मान्सूनवरही त्याचा मोठा परिणाम होतो. एल निनोच्या काळात भारतात सरासरीपेक्षा कमी पाऊस पडण्याची शक्यता वाढते आणि गोवासारख्या किनारी राज्यांनाही त्याचा फटका बसतो.
गोव्याची जीवनशैली आणि अर्थव्यवस्था मोठ्या प्रमाणावर मान्सूनवर अवलंबून आहे. गोव्यात दरवर्षी मोठ्या प्रमाणावर पाऊस पडतो. परंतु ‘एल निनो’ सक्रिय झाल्यावर पावसाचे प्रमाण कमी होऊ शकते किंवा पावसाचे वेळापत्रक अनियमित होऊ शकते.
कधी अतिवृष्टी तर कधी दीर्घ कोरडे दिवस अशी परिस्थिती निर्माण होते. त्यामुळे नद्यांमधील पाणी कमी होते आणि भूजल पातळी घटते. काही भागांत उन्हाळ्यात पाण्याची टंचाई निर्माण होऊ शकते.
गोव्यात भातशेती, नारळ, काजू आणि फळबागा मोठ्या प्रमाणावर घेतल्या जातात. कमी पाऊस आणि वाढते तापमान यामुळे पिकांचे नुकसान होऊ शकते. शेतकऱ्यांना उत्पादन घटल्यामुळे आर्थिक नुकसान सहन करावे लागते.
विशेषतः काजू उत्पादनावर हवामान बदलाचा परिणाम दिसून येत आहे. उष्ण हवामान आणि अनियमित पाऊस यामुळे काजूची गुणवत्ता आणि उत्पादन दोन्ही प्रभावित होतात.
गोव्याची अर्थव्यवस्था पर्यटनावर मोठ्या प्रमाणावर अवलंबून आहे. परंतु वाढते तापमान, समुद्रकिनाऱ्यांची धूप आणि हवामानातील बदल यामुळे पर्यटन क्षेत्रालाही धोका निर्माण होत आहे.
समुद्राची पातळी वाढल्यामुळे काही किनारी भागांना धोका निर्माण होतो. बीच erosion मुळे समुद्रकिनारे अरुंद होत आहेत. अतिउष्णता आणि पाण्याच्या समस्यांमुळे पर्यटकांच्या अनुभवावर परिणाम होऊ शकतो.
एल निनोमुळे गोव्यात उष्णतेच्या लाटा अधिक तीव्र होऊ शकतात. जंगलातील आगी वाढण्याचा धोका निर्माण होतो. जैवविविधतेवर परिणाम होतो. अनेक पक्षी, मासे आणि वनस्पतींच्या प्रजातींना धोका निर्माण होऊ शकतो.
समुद्रातील तापमान बदलल्यामुळे मासेमारीवरही परिणाम होतो. मासे स्थलांतरित होतात किंवा त्यांची संख्या कमी होते. त्यामुळे मच्छीमारांच्या उत्पन्नावर परिणाम होतो.
गोव्यातील मोरजीम, गालजीबाग, आगोंदा यांसारखे समुद्रकिनारे हे दुर्मिळ ऑलिव्ह रिडले कासवांच्या अंडी घालण्याच्या महत्त्वाच्या ठिकाणांपैकी आहेत. परंतु एल निनोमुळे वाढते समुद्री तापमान, समुद्राची पातळी वाढणे आणि किनारपट्टीची धूप यांचा या कासवांच्या जीवनचक्रावर गंभीर परिणाम होत आहे. समुद्रकिनाऱ्यांवरील वाळूचे तापमान वाढल्यामुळे अंड्यांच्या उबवणी प्रक्रियेत बदल होतो आणि अनेक वेळा अंडी सुरक्षितपणे फुटत नाहीत. जोरदार लाटा आणि किनाऱ्याची धूप यामुळे कासवांनी घातलेली अंडी वाहून जाण्याचा धोका वाढतो. तसेच अनियमित हवामानामुळे कासवांच्या स्थलांतराच्या आणि अंडी घालण्याच्या नैसर्गिक वेळापत्रकात बदल होत आहेत.
विशेषतः मोरजी येथे पर्यटनाचा वाढता ताण, रात्रीचा कृत्रिम प्रकाश, ध्वनीप्रदूषण आणि किनाऱ्यावरील मानवी हस्तक्षेप यामुळे ऑलिव्ह रिडले कासवांना सुरक्षित वातावरण मिळणे कठीण होत आहे. गालजीबाग आणि आगोंदा यांसारख्या किनाऱ्यांवरही हवामान बदल आणि समुद्री असंतुलनामुळे त्यांच्या अस्तित्वास धोका निर्माण झाला आहे. जर योग्य संवर्धन उपाययोजना केल्या नाहीत, तर भविष्यात गोव्याच्या किनाऱ्यांवर ऑलिव्ह रिडले कासवांचे आगमन कमी होण्याची शक्यता आहे. त्यामुळे समुद्रकिनाऱ्यांचे संरक्षण, प्रकाश व ध्वनीप्रदूषण नियंत्रण आणि पर्यावरणपूरक पर्यटनाला प्रोत्साहन देणे अत्यंत आवश्यक बनले आहे.
या समस्यांवर मात करण्यासाठी सरकार आणि नागरिकांनी एकत्रित प्रयत्न करणे आवश्यक आहे.
पावसाच्या पाण्याचे संकलन वाढवणे,मॅंग्रोव्ह आणि जंगलांचे संरक्षण करणे,समुद्रकिनाऱ्यांचे संवर्धन करणे,पर्यावरणपूरक पर्यटनाला प्रोत्साहन देणे,जलसंधारण आणि वृक्षारोपण मोहिमा राबवणे,हवामान बदलाबाबत जनजागृती करणे इत्यादी.
एल निनो ही जागतिक हवामान घटना असली तरी तिचा प्रभाव गोव्याच्या पर्यावरण, शेती, पर्यटन आणि अर्थव्यवस्थेवर स्पष्टपणे दिसून येतो. जर वेळेत योग्य उपाययोजना केल्या नाहीत तर भविष्यात पाणीटंचाई, पर्यावरणीय हानी आणि आर्थिक संकट अधिक गंभीर होऊ शकते. त्यामुळे ‘निसर्ग संवर्धन हीच भविष्याची सुरक्षितता’ हा संदेश स्वीकारून प्रत्येकाने पर्यावरण रक्षणासाठी योगदान देणे आवश्यक आहे.
- नारायण हरिचंद्र गावस
