आंतरराष्ट्रीय जैवविविधता दिन २०२६ च्या निमित्ताने गोव्याने एक महत्त्वाचा संदेश दिला ; पारंपरिक ज्ञान आणि आधुनिक शाश्वत विकास यांची सांगड घातल्यास पर्यावरण संरक्षण आणि आर्थिक विकास दोन्ही साध्य होऊ शकतात.
बांबू हा गोव्याच्या पारंपरिक जीवनशैलीचा, संस्कृतीचा आणि ग्रामीण अर्थव्यवस्थेचा एक महत्त्वाचा भाग राहिला आहे. शाश्वत विकास, पर्यावरण संरक्षण आणि हवामान बदल यांसारख्या संकल्पना लोकप्रिय होण्यापूर्वीपासूनच बांबू गोव्यातील दैनंदिन जीवनाशी जोडलेला होता. पूर्वी गावांमध्ये शेतांच्या कडेला, नदीकिनारी, जंगलांच्या परिसरात आणि घराजवळ बांबू मोठ्या प्रमाणात आढळत असे. त्याची मजबुती, लवचिकता आणि सहज उपलब्धता यामुळे ग्रामीण भागातील लोक विविध कामांसाठी बांबूचा वापर करत असत. घराभोवती कुंपण घालण्यासाठी, शेतीमधील तात्पुरत्या बांधकामांसाठी, मासेमारीतील सापळे तयार करण्यासाठी, भाज्या व नारळ वाहून नेण्यासाठी टोपल्या तयार करण्यासाठी, कोंबड्यांची घरे बनवण्यासाठी आणि भाजीपाल्याच्या वेलींना आधार देण्यासाठी बांबूचा मोठ्या प्रमाणावर उपयोग केला जात असे. शेतकरी भातशेतीत तसेच सुपारी आणि नारळ वाळवण्यासाठी बांबूच्या काठ्यांचा वापर करत असत. नदीकिनारी आणि खाडीजवळ मासेमारी करणारे लोक पारंपरिक मासेमारीच्या साधनांमध्येही बांबूचा वापर करत असत. गावातील कारागीर बांबूपासून टोपल्या, चटया, धान्य साठवणुकीची भांडी आणि विविध घरगुती वस्तू तयार करून बाजारात विकत असत. सण-उत्सव, जत्रा आणि सामाजिक कार्यक्रमांमध्ये मंडप, कमानी आणि सजावटीच्या रचना बांधण्यासाठी बांबू हा महत्त्वाचा घटक होता. जुन्या गोमंतकीय घरांमध्ये छपरांना आधार देण्यासाठी तसेच साधे फर्निचर तयार करण्यासाठीही बांबूचा वापर केला जात असे. अशा प्रकारे, शाश्वत जीवनपद्धतीचा एक नैसर्गिक घटक म्हणून बांबू गोव्याच्या संस्कृतीत रुजलेला होता.
गोवा आज पर्यावरण र्हास, जंगलतोड आणि हवामान बदलाचा सामना करत आहे. यावर उपाय म्हणून 'आंतरराष्ट्रीय जैवविविधता दिन २०२६' निमित्त राज्यात बांबू लागवडीवर भर दिला गेला. मुख्यमंत्री डॉ. प्रमोद सावंत यांनी हरित रोजगारनिर्मिती आणि पर्यावरण संवर्धनासाठी नदीकिनारे व हानीग्रस्त भागांत बांबू लावण्याचे आवाहन करत, शासनातर्फे रोपे व तांत्रिक मार्गदर्शन देण्याचे आश्वासन दिले.
‘ग्रीन गोल्ड’ म्हणून ओळखला जाणारा बांबू जगभरात पर्यावरण व आर्थिकदृष्ट्या महत्त्वाचा आहे. गोव्याच्या दमट हवामानात वेगाने वाढणारी ही वनस्पती मातीची धूप रोखते आणि कार्बन शोषून हवामान बदल नियंत्रित करते. खाणकामामुळे खराब झालेल्या जमिनींचे पुनरुज्जीवनीकरण करण्यासोबतच नदीकिनारे व डोंगराळ भाग स्थिर ठेवण्यासाठी बांबू अत्यंत उपयुक्त मानला जातो.
गोव्यातील ICAR-केंद्रीय किनारी कृषी संशोधन संस्था बांबू लागवडीबाबत शेतकऱ्यांना प्रशिक्षण, जनजागृती आणि तांत्रिक मार्गदर्शन देत आहे. बांबूपासून फर्निचर, हस्तकला वस्तू, कागद, सजावटीच्या वस्तू, पर्यावरणपूरक बांधकाम साहित्य आणि पर्यटन क्षेत्रातील विविध रचना तयार करता येतात. बांबूपासून तयार होणारी इको-रिसॉर्ट्स, कॅफे आणि पर्यटनस्थळांवरील सजावट भविष्यात गोव्याच्या शाश्वत पर्यटनाचा भाग बनू शकते. तसेच पारंपरिक बांबू कारागिरांना प्रोत्साहन देणेही आवश्यक असल्याचे या कार्यक्रमात अधोरेखित करण्यात आले. मात्र अजूनही बाजारपेठेचा अभाव, प्रक्रिया उद्योगांची कमतरता आणि जनजागृती कमी असल्याने अनेक रोपे वापराशिवाय राहतात. त्यामुळे बांबू सहकारी संस्था, प्रक्रिया केंद्रे आणि प्रशिक्षण उपक्रम सुरू करण्याची गरज व्यक्त करण्यात आली. आंतरराष्ट्रीय जैवविविधता दिन २०२६ च्या निमित्ताने गोव्याने एक महत्त्वाचा संदेश दिला ; पारंपरिक ज्ञान आणि आधुनिक शाश्वत विकास यांची सांगड घातल्यास पर्यावरण संरक्षण आणि आर्थिक विकास दोन्ही साध्य होऊ शकतात. बांबू हा गोव्याच्या सांस्कृतिक वारशाचा भाग असून भविष्यात हरित आणि शाश्वत गोव्याचा भक्कम आधारस्तंभ ठरू शकतो.
- डॉ. सुजाता दाबोळकर
