आपण फक्त आपल्याला जे आवडते तेच करत राहणार आहोत, की आपल्या प्रत्येक कृतीचा भावी पिढ्यांवर कशा प्रकारे परिणाम होईल, याबद्दल आपण सजग राहणार आहोत? या बाबीकडे आपण गांभीर्याने पाहणे अत्यंत महत्त्वाचे आहे.
सद्गुरू : सध्या, हे जग आता माणसांबद्दल उरलेले नाही; तर आपणच निर्माण केलेल्या एका 'आर्थिक यंत्रणे'बद्दल बनले आहे. ही यंत्रणा आपल्यापेक्षाही विशाल झाली आहे आणि तिला एका क्षणासाठीही थांबवण्याची आपल्याला भीती वाटते; म्हणूनच, आपल्याला हे इंजिन सतत चालू ठेवावे लागते. दुर्दैवाने, शिक्षण हे प्रामुख्याने या यंत्रासाठी केवळ 'चाके' निर्माण करण्याचे साधन बनले आहे. आपण या यंत्राला निकामी होऊ देऊ शकत नाही; त्यामुळे, ते अविरत चालू ठेवण्यासाठी आवश्यक असलेले 'सुटे भाग' आणि 'इंधन' हे आता आपली मुले बनली आहेत.
असे काही अभ्यास आहेत जे सांगतात की, जर एखादे मूल वीस वर्षांचे औपचारिक शिक्षण घेऊन पीएच.डी. पदवी मिळवते, तर त्याची सत्तर टक्के बुद्धिमत्ता अपरिवर्तनीयपणे नष्ट होते. मुळात, आपण माहितीलाच शिक्षण समजण्याची चूक केली आहे. जर तुम्ही मेंदूला खूप जास्त माहिती देऊन बधिर केले, तर बुद्धिमत्तेची शक्यता निश्चितपणे नाहीशी होते. आपण काय गोळा करतो आणि आपण कोण आहोत, या दोन गोष्टी वेगळ्याच राहिल्या पाहिजेत. मी कोण आहे यावर मी गोळा केलेल्या गोष्टींचा प्रभाव पडता कामा नये - मग त्या भौतिक वस्तू असोत, माहिती असो किंवा संस्कार असोत.
बुद्धिमत्ता आणि बुद्धी
यांना गल्लत करू नका
शिक्षणाचा उद्देश प्रत्येक मानवाचे क्षितिज विस्तारणे हा आहे. पण सध्या बहुतेक ठिकाणी हे निश्चितपणे घडत नाहीये. जसजसे लोक शिक्षित होतात, तसतसे ते खरोखर कोणाशीही जुळवून घेऊ शकत नाहीत! जे फारसे शिकलेले नाहीत ते एकत्र राहू शकतात. पण एकदा का तुम्ही शिक्षित झालात की, मग तुम्ही एकाकी बनता, कारण बुद्धीचे स्वरूपच तसे असते. आणि आजचे शिक्षण पूर्णपणे बुद्धीवर आधारित आहे. त्यात बुद्धिमत्तेचा दुसरा कोणताही आयाम नाही. बुद्धी आणि बुद्धिमत्ता यांची गल्लत करणे ही एक गंभीर चूक आहे. हे म्हणजे तुमची कार चार चाकांऐवजी एकाच चाकावर चालवण्याचा प्रयत्न करण्यासारखे आहे.
बुद्धी केवळ तुमच्या स्मृतीच्या आधारानेच कार्य करू शकते. दुसऱ्या शब्दांत सांगायचे तर, तुमची बुद्धी संकलित माहितीच्या साहाय्याने कार्यरत असते. जर तुमची स्मृती काढून घेतली, तर तुमची बुद्धी पूर्णपणे निरुपयोगी ठरते. परंतु, तुमच्यामध्ये बुद्धिमत्तेचे असे काही अन्य पैलूही अस्तित्वात आहेत, ज्यांना स्मृतीच्या आधाराची गरज भासत नाही. जर शिक्षण व्यवस्थांनी बुद्धिमत्तेच्या या पैलूंना जागृत करण्यावर लक्ष केंद्रित केले नाही, तर तुम्ही केवळ 'कर्मचारी वर्ग' निर्माण कराल; परंतु एकही 'प्रतिभावंत' घडवू शकणार नाही.
सर्वोत्कृष्ट व्यक्तींनी
शिक्षण क्षेत्रात यावे
परंतु, केवळ व्यवस्थांपेक्षाही अधिक महत्त्वाचे म्हणजे, त्या व्यवस्थांची अंमलबजावणी करणाऱ्यांना आपण अधिक सक्षम केले पाहिजे. जर आपण असे केले, तर प्रत्येक व्यवस्था सुरळीतपणे कार्यरत होईल. जर आपल्याला भावी पिढ्यांची खरोखरच काळजी असेल, तर जगातील सर्वात कर्तृत्ववान व्यक्तींनी शिक्षण क्षेत्रात प्रवेश करणे आवश्यक आहे. एखाद्या बालकाला केवळ माहितीची नव्हे, तर प्रेरणेची गरज असते. शिक्षण प्रक्रियेतून 'केवळ सूचना देणे' ही संकल्पना आपण पूर्णपणे काढून टाकली पाहिजे.
तुम्ही एखाद्याला फक्त तेव्हाच काहीतरी शिकवण्याची गरज आहे असे मानता, जेव्हा तुम्ही असे गृहीत धरता की त्याची बुद्धिमत्ता तुमच्यापेक्षा कमी आहे; आणि ही एक गंभीर चूक आहे. असे दर्शवणारा पुरेसा वैज्ञानिक पुरावा उपलब्ध आहे की, शाळेत जाण्यापूर्वीच्या एखाद्या लहान मुलाच्या तुलनेत, तीस वर्षांची व्यक्ती तितकीशी बुद्धिमान नसते. आपण 'हुशार' दिसण्याचे एकमेव कारण म्हणजे, त्या लहान मुलापेक्षा आपल्याकडे अधिक माहिती असते; आणि हीच माहिती आपण सूचनांच्या माध्यमातून प्रदर्शित करण्याचा प्रयत्न करतो. सूचना देण्याऐवजी, शिक्षकांना असे सक्षम करणे गरजेचे आहे की, जेणेकरून ते मुलांना प्रेरणा देऊ शकतील आणि जे खरोखर महत्त्वाचे आहे त्याचे प्रसारण करू शकतील. असे झाल्यास, ते मूल नक्कीच बसून ऐकेल आणि प्रत्येक शालेय पद्धती ही एक फलदायी प्रक्रिया बनू शकेल.
बुद्धिमत्तेवर प्रभाव टाकण्याची गरज नाही, तिला प्रज्वलित करण्याची गरज आहे. शिक्षणाचा उद्देश बुद्धिमत्तेला पूर्वग्रहातून मुक्त करणे हा आहे, जेणेकरून ती सक्रिय होईल, परिस्थितीशी जुळवून घेईल आणि जे योग्य आहे ते करेल. हेच बुद्धिमत्तेचे सार आहे. पण आज, शिक्षण व्यवस्था कोणत्या ना कोणत्या प्रकारे बुद्धिमत्तेला अनुकूल करण्याचा प्रयत्न करत आहे. जर मानवी बुद्धिमत्तेने स्वतःला व्यवस्थितपणे वापरले, तर प्रत्येक लहान गोष्ट आपोआप एका नवीन विश्वात रूपांतरित होईल. याच गोष्टींकरिता मानव इथे अस्तित्वात आहेत - अशा प्रकारे जीवन समृद्ध करण्यासाठी, जे इतर कोणताही प्राणी करू शकत नाही. पण सध्या, आपल्या आर्थिक यंत्रणेला काय पूरक आहे, फक्त ही एकच गोष्ट महत्त्वाची ठरली आहे. कशामुळे अधिक पैसे मिळतील हा मूलभूत प्रश्न बनला आहे. जर आपण ही गोष्ट आपल्या शिक्षण व्यवस्थेतून काढून टाकली नाही, तर इथे शिक्षण न राहता, केवळ एक उत्पादन क्षेत्र उरेल.
शिक्षण ही काही केवळ एक उत्पादन-प्रक्रिया नव्हे; ती एक नैसर्गिक घडामोड आहे. आपण ज्या समाजात वावरतो, त्यापासून पूर्णपणे अलिप्त अशी शिक्षण व्यवस्था आपण कधीच निर्माण करू शकत नाही. एखाद्या बालकाचा सर्वोत्तम प्रकारे विकास होण्यासाठी पोषक ठरेल अशी एक 'पर्यावरण-प्रणाली' जोपासण्यास आपण, एक समाज म्हणून, खरोखरच तयार आहोत का? हा असा प्रश्न आहे जो आपल्यापैकी प्रत्येकाने स्वतःला विचारला पाहिजे. आपण फक्त आपल्याला जे आवडते तेच करत राहणार आहोत, की आपल्या प्रत्येक कृतीचा भावी पिढ्यांवर कशा प्रकारे परिणाम होईल, याबद्दल आपण सजग राहणार आहोत? या बाबीकडे आपण गांभीर्याने पाहणे अत्यंत महत्त्वाचे आहे; कारण एखाद्या बालकाला शिक्षित करणे ही केवळ शिक्षक, पालक किंवा शाळा यांचीच जबाबदारी नसून - ती संपूर्ण समाजाची जबाबदारी आहे.
- सद्गुरू
(ईशा फाऊंडेशन)
