जगभर काही माथेफिरू राष्ट्रप्रमुखांच्या सत्तेच्या हव्यासापोटी युद्धज्वर बळावत आहे आणि जग तिसऱ्या महायुद्धाच्या उंबरठ्यावर येऊन ठेपलंय. मोठ्या प्रमाणात वाढणारी बेरोजगारी, महागाई, सत्तेविरोधातील वाढता असंतोष यावरून लक्ष हटवण्याकरिता युद्धाचा वापर केला जातो.
अकरावीचा भौतिकशास्त्राचा तास सुरू होता. मी फळ्यावर लिहायला लागलो की मागून कुणीतरी मुद्दाम गोंधळ घालायचं. वर्गाचं शिस्त बिघडत चालली होती. त्या गोंधळातच मनात एक अस्वस्थ कविता उमटली, 'ज्यांना उद्याच्या सूर्याची नाहीये शाश्वती...' मी लगेच शिकवणं थांबवलं आणि खडू खाली ठेवून विद्यार्थ्यांना बजावलं, 'आता स्वयंप्रत्यय घ्या. धडा वाचा, मी प्रश्न विचारणार. ज्याला जमणार नाही, त्याने उद्या पालकांना सोबत घेऊनच यायचं!’
या घोषणेसह वर्ग कर्फ्यू लागल्यासारखा चिडीचूप झाला. मी शांतपणे कोपऱ्यातील रिकाम्या बाकावर विद्यार्थ्यांकडे तोंड करून बसलो. कागद, पेन काढलं आणि झरझर लिहू लागलो,
‘ज्यांना उद्याच्या सूर्याची नाहीये शाश्वती
ज्यांच्या खिडक्यांच्या काचा केव्हाच फुटल्यात
कानठळ्या बसवणाऱ्या बॉम्ब हल्ल्यांनी,
ज्यांच्या आभाळाच्या तुकड्यात
किलबिलाटाच्या जागी
उमटताहेत फायटर प्लेनच्या किंकाळ्या
घुमत राहतो रात्रभर ड्रोन्सच्या घुबडांचा घुत्कार
शेतात ट्रॅक्टरऐवजी फिरताहेत रणगाडे...’
अकरावीच्या वर्गात विचलित करणाऱ्या गोंधळामुळे मी शिकवणं थांबवलं आणि तिथेच ‘ज्यांना उद्याच्या सूर्याची नाहीये शाश्वती...’ ही कविता जन्मली. समोर महागडे आयफोन्स आणि उत्तम सोयीसुविधा असणारी मुंबईतील मुलं होती, पण त्यांच्यात शिकण्याची ऊर्मी अभावानंच दिसत होती. याउलट, जिथे जिवंत राहण्यासाठी संघर्ष करावा लागतो, अशा युद्धग्रस्त भागातील मुलांचे काय? मला आठवली मलाला युसूफजई, जिने तालिबानी हल्ल्यानंतरही "एक मूल, एक शिक्षक, एक पुस्तक आणि एक पेन जग बदलू शकतात" हा विचार मांडला.
आज मध्यपूर्व आशियात युद्धाचे ढग दाटले आहेत. अमेरिका आणि इस्रायलच्या हल्ल्यात इराणचे नेते आयतुल्लाह खामेनी यांच्यासह अनेकांचा मृत्यू झाला, पण युद्ध थांबले नाही. उलट जॉर्डन, कुवेत, सौदी अरेबिया यांसारखे देशही यात होरपळत आहेत. सत्तेचा हव्यास, वाढती बेरोजगारी आणि अंतर्गत असंतोषावरून लक्ष हटवण्यासाठी 'युद्ध आणि धर्म' या अस्त्रांचा वापर केला जातोय.
इराणमध्ये एकेकाळी महिलांना स्वातंत्र्य होते, मात्र खामेनीच्या राजवटीत मुलींच्या लग्नाचे वय नऊपर्यंत कमी करून त्यांना बुरख्याच्या अंधारात लोटले गेले. विरोधाभास असा की, लोकशाही देशांतील काही महिला त्यांच्या निधनावर शोक व्यक्त करत आहेत, तर खुद्द इराणमध्ये महिला बुरखे जाळून स्वातंत्र्याचा श्वास घेत आहेत.
नुकतीच इराणच्या एका शाळेवर मिसाईल पडून १६० निष्पाप मुलं मारली गेल्याची बातमी वाचली आणि मी सुन्न झालो. त्यांच्या वर्गात आता खडूंऐवजी काडतुसं सापडत आहेत. शेवटी युद्ध संपेल, नेते हस्तांदोलन करतील; पण सामान्य माणसाच्या हातातून मात्र वेळ आणि आयुष्य निसटून गेलेलं असेल. आज खरोखरच ‘माणुसकीच्या निष्पापांसंगे युद्ध आमुचे सुरू’ असे म्हणण्याची वेळ आली आहे.
खरं तर हे जग काही मूठभर व्यापारी चालवतात. त्यांना पक्कं ठाऊक आहे की काय विकायचंय. कशातून नफा कमवायचा आहे. उद्यापासून जर जगभरातील सर्व युद्ध थांबली तर बंदुकांना, रायफलींना, रणगाड्यांना काही वर्षांनी गंज चढेल. त्यांच्या आतली स्प्रिंग जाम होईल. काडतुसामधल्या दारूची राख मातीत मिसळेल. हॅन्ड ग्रेनेडला पाखरं अननस समजतील. कदाचित बंकरमध्येच मुंग्याचं वारूळ तयार होईल. ड्रोन्सऐवजी फक्त रंगीबेरंगी पतंगच आकाशात मुक्तपणे उडतील. कवी दासू वैद्य यांनी एका कवितेत लिहिलंच आहे की,
‘बंदुकीच्या नळकांडीत
चिमणीनं करावा खोपा,
बॉम्बचे व्हावेत रंगीबेरंगी फुगे
झेंड्यांनी दाखवावी दिशा फक्त वाऱ्याची’
खरंच असं घडलं तर जग किती सुंदर होईल. हीच विश्वशांतीची प्रार्थना ठरो! पण त्याकरिता युद्धाची नव्हे, तर जगाला बुद्धाची आत्यन्तिक गरज आहे!
साधारण नऊ वर्षांपूर्वीची गोष्ट, मी अकरावीचा भौतिकशास्त्राचा तास घेत होतो. फळ्यावर लिहायला पाठ वळली की मागच्या बाकावरून कुणीतरी विनाकारण आवाज काढून व्यत्यय आणायचा. वारंवार सांगूनही त्या मुलाची खोडसाळपणा सुरूच होता, ज्यामुळे इतर विद्यार्थीही अभ्यासाऐवजी टिवल्याबावल्या करू लागले. त्या गोंधळात मनाला एक ओळ शिवून गेली, ‘ज्यांना उद्याच्या सूर्याची नाहीये शाश्वती...’
त्यांच्या बेजबाबदारपणाचा आणि भविष्याबद्दलच्या गांभीर्याच्या अभावाचा मला इतका राग आला की मी खडू खाली ठेवला. शिकवणं थांबवून मी स्पष्ट बजावलं, "आता स्वतः धडा वाचा. वीस मिनिटांनी प्रश्न विचारीन आणि उत्तर न देणाऱ्यांनी उद्या पालकांना घेऊनच वर्गात यायचं.”
या घोषणेसह वर्ग कर्फ्यू लागल्यासारखा चिडीचूप झाला. मी शांतपणे कोपऱ्यातील रिकाम्या बाकावर विद्यार्थ्यांकडे तोंड करून बसलो. कागद, पेन काढलं आणि झरझर लिहू लागलो,
‘ज्यांना उद्याच्या सूर्याची नाहीये शाश्वती
ज्यांच्या खिडक्यांच्या काचा केव्हाच फुटल्यात
कानठळ्या बसवणाऱ्या बॉम्ब हल्ल्यांनी,
ज्यांच्या आभाळाच्या तुकड्यात
किलबिलाटाच्या जागी
उमटताहेत फायटर प्लेनच्या किंकाळ्या
घुमत राहतो रात्रभर ड्रोन्सच्या घुबडांचा घुत्कार
शेतात ट्रॅक्टरऐवजी फिरताहेत रणगाडे...’
एका बाजूला मुंबईसारख्या शहरात एसी वर्गात बसलेल्या, हातात महागडे आयफोन्स असलेल्या मुलांमध्ये शिक्षणाची उर्मी हरवलेली दिसते, तर दुसरीकडे युद्धग्रस्त भागात मुले केवळ जिवंत राहण्यासाठी आणि शिक्षणाच्या एका संधीसाठी प्राणांतिक संघर्ष करत आहेत. हा भीषण विरोधाभास लेखकाला मलाला युसूफजईच्या संघर्षाची आठवण करून देतो. जिथे मुलांच्या दप्तरात आज खडूंऐवजी काडतुसे सापडत आहेत आणि आकाशात पक्ष्यांऐवजी फायटर जेट्सचा थरार सुरू आहे, तिथे शिक्षणाचे महत्त्व अधिक प्रकर्षाने जाणवते. सध्या अमेरिका, इस्रायल आणि इराण यांच्यातील संघर्षामुळे जग तिसऱ्या महायुद्धाच्या उंबरठ्यावर उभे आहे. सत्ताधारी स्वतःचे भ्रष्टाचार आणि देशांतर्गत असंतोष लपवण्यासाठी युद्ध आणि धर्माचा वापर अस्त्र म्हणून करत आहेत, ज्याचा फटका केवळ मध्यपूर्व आशियालाच नाही, तर भारताच्या अर्थव्यवस्थेलाही बसणार आहे.
या युद्धात सर्वात जास्त होरपळली जातेय ती माणुसकी आणि स्त्रियांचे स्वातंत्र्य. इराणमधील खामेनी राजवटीने स्त्रियांचे अधिकार हिरावून घेतले, तरीही लोकशाही देशात राहणाऱ्या काही स्त्रिया त्याच व्यवस्थेचे समर्थन करताना दिसतात, हा एक विचित्र वैचारिक विरोधाभास आहे. इराणमध्ये मात्र स्त्रिया बुरखा जाळून स्वातंत्र्याचा श्वास घेण्यासाठी धडपडत आहेत. शेवटी, हे युद्ध म्हणजे केवळ मूठभर शस्त्रास्त्र व्यापाऱ्यांचा नफा आहे. जोपर्यंत हे युद्धाचे ढग विरत नाहीत, तोपर्यंत निष्पाप मुलांचा बळी जातच राहील. ज्या दिवशी शस्त्रे गंजतील आणि रणगाड्यांऐवजी आकाशात फक्त रंगीबेरंगी पतंग उडतील, तोच खरा शांततेचा दिवस असेल. कवी दासू वैद्य यांनी एका कवितेत लिहिलंच आहे की,
‘बंदुकीच्या निळकांडीत
चिमणीनं करावा खोपा,
बॉम्बचे व्हावेत रंगीबेरंगी फुगे
झेंड्यांनी दाखवावी दिशा फक्त वाऱ्याची’
खरंच असं घडलं तर जग किती सुंदर होईल. हीच विश्वशांतीची प्रार्थना ठरो! पण त्याकरिता युद्धाची नव्हे, तर जगाला बुद्धाची आत्यन्तिक गरज आहे!
गीतेश गजानन शिंदे
