कधीकधी जगण्यासाठी केलेला साधा संघर्षही एका मोठ्या क्रांतीत कसा बदलतो, याचे जिवंत आणि भयावह उदाहरण सध्या इराणमध्ये पाहायला मिळत आहे. महागाई आणि आर्थिक संकटाने पिचलेल्या सामान्य जनतेने जेव्हा रस्त्यावर उतरून आपला संताप व्यक्त केला, तेव्हा त्यांना कदाचित या लढ्याची किंमत आपल्या प्राणांनी मोजावी लागेल याची पुसटशीही कल्पना नसेल. नुकतीच इराणच्या एका ‘रिव्होल्युशनरी कोर्ट’ने मोहम्मद अब्बासी नावाच्या एका व्यक्तीला चक्क ‘खुदाच्या विरोधात दुश्मनी’ केल्याचा ठपका ठेवून फाशीची शिक्षा सुनावली आहे. जानेवारीत झालेल्या मोठ्या सरकारविरोधी निदर्शनांशी संबंधित हा पहिला मृत्युदंड मानला जात आहे. अधिकृतरीत्या इराणच्या न्यायव्यवस्थेने अद्याप याला दुजोरा दिलेला नसला तरी, या एका बातमीने संपूर्ण जगात आणि विशेषतः अमेरिकेत मोठी खळबळ उडवून दिली आहे.
२८ डिसेंबरला सुरू झालेले हे आंदोलन केवळ महागाईविरुद्धचे राहिले नाही, तर ते थेट इराणच्या कट्टर धार्मिक नेतृत्वाविरुद्ध आणि प्रस्थापित सरकारविरुद्धचे सर्वात मोठे बंड ठरले. १९७९ च्या इस्लामिक क्रांतीनंतरचे हे सर्वात मोठे देशांतर्गत संकट मानले जाते. या आंदोलनाला दडपून टाकण्यासाठी इराण सरकारने जो क्रूर मार्ग अवलंबला, तो मानवी हक्कांची पायमल्ली करणारा आहे. मृतांच्या आकड्यांबाबत प्रचंड तफावत आहे. सरकार म्हणते की ३,००० हून अधिक लोक दहशतवादी कारवायांमुळे मारले गेले; मात्र अमेरिकेतील मानवाधिकार संघटना ‘एचआरएएनए’च्या दाव्यानुसार, हा आकडा ७,००० च्या घरात आहे आणि यात बहुतांश निष्पाप आंदोलक होते. या आकडेवारीमागे लपलेला मानवी आक्रोश अंगावर काटा आणणारा आहे.
या संपूर्ण परिस्थितीत अमेरिकेची भूमिका अतिशय आक्रमक आणि निर्णायक बनत चालली आहे. अमेरिकेचे राष्ट्राध्यक्ष डोनाल्ड ट्रम्प यांनी इराणला स्पष्ट शब्दांत इशारा दिला आहे की, जर आंदोलकांना अशाच प्रकारे फाशी दिली गेली, तर त्याचे अत्यंत गंभीर परिणाम इराणला भोगावे लागतील. १५ जानेवारीला व्हाईट हाऊसच्या प्रवक्त्या कॅरोलिना लॅविट यांनी दिलेल्या माहितीनुसार, ट्रम्प यांना याची पूर्ण कल्पना आहे की आंतरराष्ट्रीय दबावामुळे इराणने सध्या ८०० जणांच्या फाशीच्या शिक्षा थांबवल्या आहेत. ‘टेबलावर सर्व पर्याय खुले आहेत,’ हा अमेरिकेचा थेट इशारा इराणसाठी एक मोठी धोक्याची घंटा आहे.
थोडक्यात सांगायचे तर, इराणची जनता आज एका बाजूला आपल्याच देशातील दडपशाहीशी लढत आहे, तर दुसरीकडे त्यांचा देश एका संभाव्य युद्धाच्या छायेत उभा आहे. मोहम्मद अब्बासीची फाशी ही केवळ एका व्यक्तीची शोकांतिका नाही, तर ती एका अत्यंत गुंतागुंतीच्या आणि स्फोटक अशा आंतरराष्ट्रीय राजकारणाची ठिणगी आहे. हा तणाव असाच वाढत राहिला, तर मध्यपूर्वेत केवळ राजकीयच नव्हे, तर भीषण मानवी संकट उभे राहील यात शंका नाही.
- सचिन दळवी
