सध्या चंद्रयान-४ ही मोहीम नियोजन आणि तांत्रिक तयारीच्या टप्प्यात असून, तिचे प्रक्षेपण २०२७ ते २०२८ दरम्यान होण्याची शक्यता वर्तवली जात आहे. ही मोहीम यशस्वी ठरल्यास, भारत चंद्रावरून नमुने पृथ्वीवर आणणाऱ्या मोजक्या देशांमध्ये सामील होईल.
चंद्रयान-४ हे भारताच्या चंद्र संशोधन कार्यक्रमातील एक अत्यंत महत्त्वाकांक्षी आणि ऐतिहासिक पाऊल मानले जाते. चंद्रयान-३ च्या यशस्वी सॉफ्ट लँडिंगनंतर भारत आता केवळ चंद्रावर उतरून निरीक्षण करण्यापुरता मर्यादित न राहता, चंद्रावरील माती व खडकांचे नमुने पृथ्वीवर परत आणण्याचे उद्दिष्ट साध्य करण्याच्या दिशेने वाटचाल करत आहे. ही मोहीम भारताला प्रगत अवकाश राष्ट्रांच्या पंक्तीत नेऊन उभी करते. कारण सदर नमुने पृथ्वीवर आणल्यामुळे प्रयोगशाळांमध्ये अतिसूक्ष्म व अचूक विश्लेषण करणे शक्य होते, जे केवळ उपग्रहांद्वारे किंवा रिमोट सेन्सिंगने करता येत नाही.
चंद्रयान-४ चे मुख्य उद्दिष्ट म्हणजे चंद्राच्या पृष्ठभागावर उतरणे, नमुने गोळा करणे, पुन्हा चंद्रावरून उड्डाण घेणे, कक्षेत संयोग (ऑर्बिटल रँडेव्हू) साधणे आणि ते नमुने सुरक्षितपणे पृथ्वीवर परत आणणे या सर्व टप्प्यांची यशस्वी चाचणी करणे. ही प्रक्रिया अत्यंत गुंतागुंतीची असून, यासाठी उच्च दर्जाची अचूकता, स्वयंचलित नियंत्रण प्रणाली आणि प्रगत अभियांत्रिकी कौशल्य आवश्यक आहे. त्यामुळे ही मोहीम केवळ वैज्ञानिक नव्हे तर तांत्रिक दृष्ट्याही अत्यंत महत्त्वाची आहे.
चंद्रयान-४ मोहिमेत पाच प्रमुख घटक (मॉड्यूल्स) असतील. प्रोपल्शन मॉड्यूल, डिसेंडर मॉड्यूल, अॅसेंडर मॉड्यूल, ट्रान्सफर मॉड्यूल आणि रि-एंट्री मॉड्यूल. ही सर्व मॉड्यूल्स एकाच वेळी न पाठवता, भारताच्या प्रक्षेपण क्षमतेनुसार दोन टप्प्यांत पृथ्वीच्या कक्षेत पाठवून नंतर एकत्र जोडली जाणार आहेत. ही पद्धत भारताच्या वाढत्या अवकाश तांत्रिक क्षमतेचे द्योतक असून, कक्षेत संयोजन व डॉकिंगसारख्या प्रगत तंत्रज्ञानातील भारताची
पकड दर्शवते.
एकत्रित अंतराळयान चंद्राच्या दिशेने प्रवास करून चंद्राच्या कक्षेत प्रवेश करेल. त्यानंतर डिसेंडर आणि अॅसेंडर मॉड्यूल वेगळे होऊन चंद्राच्या पृष्ठभागावर अचूक सॉफ्ट लँडिंग करतील. चंद्रावर पोहोचल्यानंतर, रोबोटिक हात व ड्रिलिंग प्रणालीच्या साहाय्याने सुमारे २ ते ३ किलो चंद्रमाती व खडकांचे नमुने गोळा केले जातील. हे नमुने अत्यंत काळजीपूर्वक हवाबंद कंटेनरमध्ये ठेवले जातील, जेणेकरून पृथ्वीवर परत आल्यानंतर त्यांची शुद्धता व वैज्ञानिक मूल्य अबाधित राहील.
नमुने संकलनानंतर अॅसेंडर मॉड्यूल चंद्राच्या पृष्ठभागावरून उड्डाण घेऊन पुन्हा चंद्राच्या कक्षेत असलेल्या ट्रान्सफर मॉड्यूलशी संयोग साधेल. त्यानंतर हे नमुने रि-एंट्री मॉड्यूलमध्ये स्थानांतरित करण्यात येतील. पृथ्वीच्या दिशेने प्रवास करताना, रि-एंट्री मॉड्यूल वेगळे होऊन पृथ्वीच्या वातावरणात नियंत्रित पद्धतीने प्रवेश करेल आणि सुरक्षितपणे उतरवले जाईल. या संपूर्ण प्रक्रियेत नमुन्यांचे प्रदूषण टाळणे हे अत्यंत महत्त्वाचे वैज्ञानिक आव्हान आहे.
वैज्ञानिक दृष्टिकोनातून चंद्रयान-४ चे महत्त्व फार मोठे आहे. पृथ्वीवर आणलेले चंद्रनमुने वापरून शास्त्रज्ञ चंद्राची रासायनिक रचना, खनिजवैविध्य, आयसोटोपिक संघटन, खडकांचे वय, तसेच चंद्राच्या भूवैज्ञानिक उत्क्रांतीचा अभ्यास करू शकतील. विशेषतः चंद्राच्या दक्षिण ध्रुवाजवळील भागांमधील नमुने भविष्यातील मानवी वसाहती आणि संसाधन वापराच्या दृष्टीने अत्यंत उपयुक्त ठरू शकतात. यामुळे चंद्रावर पाणी, अस्थिर घटक (volatiles) आणि इतर संसाधनांच्या अस्तित्वाबाबत अधिक स्पष्ट माहिती मिळू शकते.
ही मोहीम भारतासाठी केवळ वैज्ञानिक यश नसून तांत्रिक आत्मनिर्भरतेचे प्रतीक आहे. चंद्रावरून उड्डाण घेणे, कक्षेत संयोग साधणे आणि पृथ्वीवर सुरक्षित पुनर्प्रवेश करणे ही कौशल्ये आजपर्यंत फारच मोजक्या देशांनी आत्मसात केली आहेत. चंद्रयान-४ द्वारे ही सर्व तंत्रज्ञानं भारतातच विकसित केली जात असून, यामुळे भविष्यातील मानवी अंतराळ मोहिमा आणि दीर्घकालीन चंद्र कार्यक्रमांसाठी मजबूत पाया घातला जात आहे.
सध्या चंद्रयान-४ ही मोहीम नियोजन आणि तांत्रिक तयारीच्या टप्प्यात असून, तिचे प्रक्षेपण २०२७ ते २०२८ दरम्यान होण्याची शक्यता वर्तवली जात आहे. ही मोहीम यशस्वी ठरल्यास, भारत चंद्रावरून नमुने पृथ्वीवर आणणाऱ्या मोजक्या देशांमध्ये सामील होईल. परिणामी, भारताची जागतिक अवकाश संशोधनातील भूमिका अधिक
मजबूत होईल.
एकूणच, चंद्रयान-४ ही मोहीम भारताच्या अवकाश संशोधनातील दूरदृष्टी, वैज्ञानिक जिज्ञासा आणि तांत्रिक प्रगतीचे उत्कृष्ट उदाहरण आहे. चंद्राच्या रहस्यांचा उलगडा करण्यासोबतच, ही मोहीम भविष्यातील पिढ्यांना विज्ञान व अवकाश संशोधनाकडे प्रेरित करणारी ठरेल.
डॉ. सुजाता दाबोळकर
