डेन्मार्कचा ग्रीन अमोनिया प्रकल्प हा विज्ञान, तंत्रज्ञान आणि पर्यावरणीय जबाबदारी यांचा उत्कृष्ट संगम आहे. हा प्रकल्प दाखवून देतो की, योग्य नियोजन आणि नवकल्पना यांच्या साहाय्याने आपण पर्यावरणाला हानी न पोहोचवता औद्योगिक प्रगती साधू शकतो.
डेन्मार्कने अलीकडेच शाश्वत भविष्यासाठी एक महत्त्वपूर्ण आणि दूरदृष्टीपूर्ण पाऊल उचलत जगातील पहिले व्यावसायिक स्तरावरील डायनॅमिक ग्रीन अमोनिया प्लांट सुरू केले आहे. हा प्रकल्प केवळ औद्योगिक क्षेत्रातील एक नवकल्पना नसून, पर्यावरण संरक्षण, स्वच्छ ऊर्जा आणि शाश्वत शेती यांना जोडणारा एक महत्त्वाचा दुवा ठरत आहे. अमोनिया हा नायट्रोजन आणि हायड्रोजनपासून बनलेला एक मूलभूत रासायनिक संयुग आहे आणि आधुनिक शेतीचा कणा मानला जातो, कारण तो खतांच्या निर्मितीत मोठ्या प्रमाणावर वापरला जातो. जगभरातील अन्नउत्पादन टिकवून ठेवण्यासाठी अमोनियाची भूमिका अत्यंत महत्त्वाची आहे.
परंतु, अमोनियाचे पारंपरिक उत्पादन हे पर्यावरणासाठी घातक ठरले आहे. हॅबर–बॉश प्रक्रियेद्वारे अमोनिया तयार करताना नैसर्गिक वायूसारख्या जीवाश्म इंधनांचा वापर केला जातो, ज्यामुळे मोठ्या प्रमाणावर कार्बन डायऑक्साइड उत्सर्जित होते. हे उत्सर्जन जागतिक तापमानवाढ आणि हवामान बदलासाठी जबाबदार घटकांपैकी एक आहे. या पार्श्वभूमीवर ग्रीन अमोनिया ही संकल्पना पुढे आली आहे. ग्रीन अमोनिया सौर आणि पवन ऊर्जेसारख्या नूतनीकरणक्षम स्रोतांचा वापर करून तयार केला जातो. या प्रक्रियेत पाण्याचे विद्युत् अपघटन करून हायड्रोजन तयार केला जातो आणि तो हवेतून मिळणाऱ्या नायट्रोजनशी संयोग करून अमोनिया तयार केला जातो. त्यामुळे या प्रक्रियेत कार्बन उत्सर्जन अत्यल्प किंवा जवळपास शून्य असते.
डेन्मार्कमधील या प्रकल्पाचे सर्वात मोठे वैशिष्ट्य म्हणजे त्याची डायनॅमिक कार्यपद्धती. पारंपरिक उद्योग सतत एकसारख्या गतीने चालतात, परंतु हा प्रकल्प उपलब्ध सौर आणि पवन ऊर्जेनुसार आपले उत्पादन बदलतो. म्हणजेच, जेव्हा सूर्यप्रकाश आणि वाऱ्याची उपलब्धता जास्त असते तेव्हा उत्पादन वाढते आणि कमी असताना उत्पादन कमी केले जाते. ही पद्धत नूतनीकरणक्षम ऊर्जेच्या अस्थिरतेवर मात करण्यास मदत करते आणि महागड्या ऊर्जा साठवणुकीची गरज कमी करते. यामुळे औद्योगिक उत्पादन आणि स्वच्छ ऊर्जा यांचा प्रभावी समन्वय साधला जातो.
रामे (Ramme) या भागात उभारलेला हा प्रकल्प दरवर्षी सुमारे 5,000 टन ग्रीन अमोनिया तयार करण्याची क्षमता ठेवतो. हा प्रकल्प सौर आणि पवन ऊर्जेवर चालतो आणि दरवर्षी हजारो टन कार्बन डायऑक्साइड उत्सर्जन कमी करण्यास तो सक्षम आहे. यामुळे पर्यावरण संरक्षणाच्या दृष्टीने हा प्रकल्प अत्यंत उपयुक्त ठरतो. वैज्ञानिक दृष्टिकोनातून पाहता, या प्रकल्पात इलेक्ट्रोलिसिस आणि अमोनिया संश्लेषण प्रक्रिया बदलत्या ऊर्जेसोबत प्रभावीपणे एकत्रित करण्यात आली आहे, जे अनेक वर्षांच्या संशोधनानंतर शक्य झाले आहे.
ग्रीन अमोनियाचे उपयोग केवळ शेतीपुरते मर्यादित नाहीत. भविष्यात तो स्वच्छ इंधन म्हणूनही वापरला जाऊ शकतो. विशेषतः जहाजवाहतूक क्षेत्रात, जिथे सध्या प्रदूषणकारक इंधनांचा वापर होतो, तिथे ग्रीन अमोनिया एक पर्याय ठरू शकतो. अमोनिया जळताना कार्बन डायऑक्साइड उत्सर्जित करत नाही, त्यामुळे तो पर्यावरणपूरक इंधन म्हणून ओळखला जातो. याशिवाय, ग्रीन अमोनिया ऊर्जा साठवण आणि वहनासाठीही उपयुक्त आहे. नूतनीकरणक्षम ऊर्जेचा साठा करून ती लांब अंतरावर नेण्यासाठी अमोनिया एक प्रभावी माध्यम ठरतो.
तथापि, या तंत्रज्ञानासमोर काही आव्हानेही आहेत. ग्रीन अमोनियाचे उत्पादन खर्च पारंपरिक अमोनियाच्या तुलनेत अजूनही जास्त आहे. तसेच, मोठ्या प्रमाणावर नूतनीकरणक्षम ऊर्जेची आवश्यकता आणि सुरक्षित साठवण व वाहतूक व्यवस्था विकसित करणे ही मोठी आव्हाने आहेत. यासाठी अधिक संशोधन, तांत्रिक सुधारणा आणि सरकारी धोरणात्मक पाठबळ आवश्यक आहे.
भारतासारख्या देशांसाठी, विशेषतः गोव्यासारख्या किनारी भागांसाठी, डेन्मार्कचा हा प्रकल्प प्रेरणादायी ठरू शकतो. भारताने स्वच्छ ऊर्जा आणि शाश्वत विकासाच्या दिशेने पावले उचलली आहेत, आणि ग्रीन अमोनिया या प्रयत्नांना गती देऊ शकतो. शेती, उद्योग आणि ऊर्जा क्षेत्रात या तंत्रज्ञानाचा वापर केल्यास पर्यावरणाचे रक्षण करत आर्थिक विकास साधता येईल.
एकूणच, डेन्मार्कचा ग्रीन अमोनिया प्रकल्प हा विज्ञान, तंत्रज्ञान आणि पर्यावरणीय जबाबदारी यांचा उत्कृष्ट संगम आहे. हा प्रकल्प दाखवून देतो की, योग्य नियोजन आणि नवकल्पना यांच्या साहाय्याने आपण पर्यावरणाला हानी न पोहोचवता औद्योगिक प्रगती साधू शकतो. भविष्यात अशा प्रकल्पांची संख्या वाढल्यास, जग कमी-कार्बन अर्थव्यवस्थेकडे वाटचाल करू शकेल आणि शाश्वत विकासाचे उद्दिष्ट साध्य करणे अधिक सोपे होईल.
- डॉ. सुजाता दाबोळकर
