ही वेदना म्हणजे एक प्रकारची खासियत आहे, कारण ती आपल्याला सांगते की आपण आजही कोणावर तरी मनापासून प्रेम करत आहोत. शेवटी, प्रेमच आपल्याला प्रिय व्यक्तीशी कायमचे जोडून ठेवते, मग ती व्यक्ती प्रत्यक्ष सोबत असो वा नसो.
विरह म्हणजे केवळ एखाद्या व्यक्तीपासून दूर जाणे नव्हे, तर ती मनाची एक अशी अवस्था आहे जिथे शब्द संपतात आणि भावनांचा कोलाहल सुरू होतो. आपल्या आवडत्या व्यक्तीपासून, जिवाभावाच्या माणसापासून विलग झाल्यामुळे मनाला होणारी तीव्र कळ म्हणजे विरह. विरहाचा समानार्थी शब्द 'वियोग' असला तरी त्यातील व्याप्ती खूप मोठी आहे. जेव्हा सुखाच्या क्षणांत अतूट प्रेमाचे नाते गुंफलेले असते आणि अचानक काळ किंवा परिस्थितीमुळे त्या नात्यात दुरावा येतो, तेव्हा मनाची जी तगमग होते, त्यालाच खऱ्या अर्थाने विरह म्हणतात. विरह म्हणजे मनाच्या गाभाऱ्यात धगधगणारा एक ज्वालामुखी आहे. या अवस्थेत आपली प्रिय व्यक्ती आपल्यासमोर नसते, कदाचित ती पुन्हा कधी भेटेल की नाही याची शाश्वतीही नसते, तरीही त्या व्यक्तीबद्दलचे प्रेम तसूभरही कमी होत नाही. उलट, अंतर वाढल्यामुळे प्रेमाची ओढ अधिकच तीव्र होते. जेव्हा सोबत कोणी नसते, तेव्हा जुन्या आठवणी हेच जगण्याचे एकमेव साधन बनून जाते. त्या व्यक्तीसोबत घालवलेले सुखाचे क्षण, केलेले संवाद आणि ते छोटेखानी हास्य मनाच्या एका कोपऱ्यात कायमचे घर करून राहतात. बाह्य जगात आपण कितीही वावरलो तरी मनाचा तो कोपरा कायम त्या आठवणींच्या उजेडाने दरवळत असतो.
कोणत्याही विरहाचा खरा आधार 'आशा' हा असतो. पुन्हा कधीतरी त्या व्यक्तीची भेट होईल, ही एक छोटीशी आशा माणसाला सर्वात कठीण काळातही जगण्याचे बळ देते. विरह हा प्रेमाचा कस पाहणारा काळ असतो. नात्यात अंतर वाढल्यामुळे प्रेम आटून जाते की ते अधिक परिपक्व आणि मजबूत होते, हे विरहाच्या अग्निपरीक्षेतूनच स्पष्ट होते. विरह म्हणजे केवळ शरीरांचा दुरावा नाही, तर ती मनाला झालेली एक गोड जखम असते, जी सतत त्या नात्याची जाणीव करून देत राहते. विरह केवळ दुःखदायक नसतो, तर त्यामध्ये भेटीची एक विलक्षण तळमळ दडलेली असते. जसा अंधार असल्याशिवाय प्रकाशाचे महत्त्व कळत नाही, तसेच विरहाशिवाय मिलनाचा आनंद गवसत नाही. जर जीवनात विरह नसेल तर मिलनाचा तो परमानंद इतका तीव्र कधीच जाणवला नसता. विरहाच्या काळात एकांत हा आपला जवळचा सोबती बनतो. जेव्हा माणूस एकटा असतो, तेव्हाच तो स्वतःच्या अंतर्मनाचा शोध घेऊ लागतो.
असे म्हटले जाते की जगातील सर्वोत्तम कलाकृती विरहातूनच जन्मल्या आहेत. विरहाच्या वेदनेत जेव्हा माणूस होरपळून निघतो, तेव्हाच त्याच्यातला कलाकार खऱ्या अर्थाने जागा होतो. कवीच्या कविता, लेखकाचे शब्द आणि चित्रकाराचे रंग विरहाच्या छटेने अधिक गडद आणि जिवंत होतात. विरहामुळे माणूस अधिक संवेदनशील आणि प्रगल्भ होतो. हा दुरावा जरी अश्रूंच्या रूपात डोळ्यांतून वाहत असला, तरी तोच आपल्याला जगण्याची, स्वतःला सुधारण्याची आणि जीवनाकडे पाहण्याची नवी प्रेरणा देतो. हे आपल्याला आपल्या जीवनाची दिशा बदलण्याची आणि जीवनातील अत्यंत महत्त्वाची गोष्ट समजून घेण्यास मदत करते. विरह आपल्याला वरकरणी एकटे पाडत असला, तरी त्याच वेळी आपल्याला स्वतःला शोधण्याची संधीदेखील देतो. आपण नक्की कोण आहोत, आपल्याला काय हवे आहे आणि आपल्या आयुष्यात त्या व्यक्तीचे स्थान काय आहे, या प्रश्नांची उत्तरे विरहाच्या शांततेतच
मिळतात.
या वेदनेमुळेच आपल्याला आपल्या जीवनातील छोट्या-छोट्या गोष्टींचे महत्त्व कळू लागते. पूर्वी ज्या गोष्टी आपण गृहीत धरल्या होत्या, त्यांची खरी किंमत विरहामुळेच कळते. विरह हे एक प्रकारचे मानवी परीक्षण आहे; आपल्या जीवनातल्या महत्त्वाच्या गोष्टींची जाणीव करून देत ते आपल्याला त्या नात्यांचे रक्षण करण्याची प्रेरणा देते. ही वेदना म्हणजे एक प्रकारची खासियत आहे, कारण ती आपल्याला सांगते की आपण आजही कोणावर तरी मनापासून प्रेम करत आहोत. शेवटी, प्रेमच आपल्याला प्रिय व्यक्तीशी कायमचे जोडून ठेवते, मग ती व्यक्ती प्रत्यक्ष सोबत असो वा नसो. विरह आपल्याला तोडण्यासाठी नाही, तर अंतर्बाह्य घडवण्यासाठी येतो. विरहाच्या या प्रवासात जो माणूस संयम राखतो आणि आठवणींना आपली ताकद बनवतो, तोच जीवनाचा खरा अर्थ समजू शकतो. विरह संपतो तेव्हा होणारे मिलन हे केवळ दोन व्यक्तींचे नसते, तर ते दोन अधिक प्रगल्भ झालेल्या जीवांचे पुनर्मिलन असते. विरह म्हणजे एक अशी अनोखी भावना आहे, जी वेदनेतूनच नात्याचे आणि आयुष्याचे सोने करते.
