गोव्यातील शिरोडा येथील श्री कामाक्षी देवीच्या महिमा आणि इतिहासावर प्रकाश टाकणारा हा लेख. भक्तांच्या हाकेला धावणारी आणि संकटात आधार देणारी ही 'आई' कशी आहे, याचे भावपूर्ण वर्णन.
भारतीय संस्कृतीत ‘आई’ या शब्दाला केवळ नात्याचा अर्थ नसून तो एक विश्वास, आधार आणि संरक्षणाचे प्रतीक आहे. जेव्हा माणूस आयुष्यात सर्व बाजूंनी थकतो, जेव्हा मार्ग दिसेनासा होतो, तेव्हा तो एका अदृश्य शक्तीकडे डोळे लावून पाहतो. अशाच क्षणी “आई” म्हणून हाक मारली जाते आणि त्या हाकेला जी देवी धावून येते ती म्हणजे "श्री कामाक्षी देवी". गोव्यातील शिरोडा गावात वसलेले श्री कामाक्षी संस्थान हे केवळ एक मंदिर नसून भक्तांसाठी आशेचा, विश्वासाचा आणि चमत्कारांचा आधारस्तंभ आहे.
श्री कामाक्षी देवी ही शक्तिस्वरूपा देवी मानली जाते. तिला त्रिपुरा सुंदरी, पराशक्ती, पार्वती आणि विश्वमाता अशा विविध नावांनी ओळखले जाते. ‘काम’ म्हणजे इच्छा आणि ‘अक्षी’ म्हणजे डोळे; म्हणजेच जिच्या दृष्टीतून भक्तांच्या इच्छा पूर्ण होतात अशी ही देवी. म्हणूनच असे म्हटले जाते की कामाक्षी देवीकडे जे काही मनापासून मागितले, ते नक्की मिळते. ही केवळ लोककथा नाही, तर पिढ्यान्पिढ्यांच्या श्रद्धेने साकारलेला अनुभव आहे. इतिहास सांगतो की श्री कामाक्षी देवीची मूळ उपासना आसाममधील कामाख्या देवी मंदिराशी संबंधित आहे. पोर्तुगीज आक्रमणाच्या काळात गोव्यातील अनेक मंदिरे उद्ध्वस्त झाली. त्या संकटाच्या काळात देवीची मूर्ती सुरक्षित ठेवण्यासाठी भक्तांनी मोठा धोका पत्करून देवीला शिरोडा येथे आणले. हा प्रवास केवळ भौगोलिक नव्हता, तर श्रद्धेचा, निष्ठेचा आणि आत्मबलाचा होता. त्या काळात देवीने आपल्या भक्तांचे संरक्षण केले आणि आजही तीच परंपरा अखंड सुरू आहे.
शिरोडा गाव हे गोव्यातील एक शांत, निसर्गरम्य आणि आध्यात्मिक वातावरण असलेले स्थान आहे. डोंगर, झाडे, नदी आणि शांतता यांचा संगम असलेल्या या भूमीत कामाक्षी देवीचे मंदिर वसले आहे. मंदिराकडे जाणाऱ्या पायऱ्या जणू भक्ताला हळूहळू सांसारिक जगातून आध्यात्मिक जगात घेऊन जातात. मंदिर परिसरात प्रवेश करताच मन आपोआप शांत होते आणि एक सकारात्मक ऊर्जा अनुभवायला मिळते. श्री कामाक्षी संस्थानाची वास्तुरचना ही पारंपरिक गोवन शैलीची आहे. भव्य सभामंडप, दीपस्तंभ, पवित्र तळी आणि गर्भगृह यामुळे मंदिराची शोभा वाढते. गर्भगृहात विराजमान असलेली कामाक्षी देवीची मूर्ती अत्यंत शांत, तेजस्वी आणि करुणामयी दिसते. देवीकडे पाहताच भक्ताच्या मनातील अस्वस्थता दूर होते असे अनेक भाविक सांगतात. देवस्थानात दररोज विधीपूर्वक पूजा केली जाते. अभिषेक, आरती, मंत्रोच्चार यांमुळे मंदिरात सतत भक्तिमय वातावरण असते. नवमी, पौर्णिमा, नवरात्र यांसारख्या दिवसांना विशेष पूजा केली जाते. या काळात मंदिरात हजारो भक्त दर्शनासाठी येतात. देवीची पालखी, उत्सव आणि धार्मिक सोहळे हे भक्तांसाठी मोठा आध्यात्मिक अनुभव असतो.
असे म्हटले जाते की जेव्हा आयुष्यात काहीही मार्ग सापडत नाही, सर्व दरवाजे बंद वाटतात, तेव्हा मनापासून “आई कामाक्षी” अशी हाक मारली की ती आई नक्की धावून येते. अनेक भक्तांचे अनुभव सांगतात की गंभीर आजार, आर्थिक अडचणी, कौटुंबिक ताणतणाव, शिक्षण, लग्न, नोकरी यांसारख्या प्रत्येक टप्प्यावर देवीने मार्ग दाखवला आहे. हा विश्वासच कामाक्षी देवीच्या उपासनेचा कणा आहे. कामाक्षी देवी ही केवळ भक्तांच्या इच्छा पूर्ण करणारी देवी नसून ती स्त्रीशक्तीचे प्रतीक आहे. ती सहनशीलता, करुणा, धैर्य आणि मातृत्व यांचा संगम आहे. विशेषतः स्त्रिया देवीकडे आई म्हणून पाहतात. त्यांच्या दुःखात, संघर्षात आणि यशात कामाक्षी देवी त्यांना मानसिक बळ देते.
श्री कामाक्षी संस्थान हे केवळ धार्मिक केंद्र नाही, तर सांस्कृतिक वारशाचे केंद्र आहे. येथे होणारे उत्सव, जत्रा आणि धार्मिक कार्यक्रम गोव्यातील लोकसंस्कृती जपतात. पिढ्यान्पिढ्या चालत आलेली भक्ती, परंपरा आणि श्रद्धा आजही जिवंत आहेत. आजच्या विज्ञानवादी युगातही कामाक्षी देवीवरील श्रद्धा कमी झालेली नाही. उलट, जीवनातील ताणतणाव वाढत असताना लोक पुन्हा अध्यात्माकडे वळताना दिसतात. कामाक्षी देवी हे त्यांच्यासाठी मानसिक आधार, आशेचा किरण आणि अंतर्मनाचा संवाद आहे. श्री कामाक्षी देवी म्हणजे भक्तांसाठी केवळ देवता नाही, तर ती एक आई आहे जी न बोलता दुःख समजते, जी हाक ऐकून धावून येते आणि जी भक्ताला कधीही एकटे पडू देत नाही. म्हणूनच असे ठामपणे म्हटले जाते की कामाक्षी देवीकडे जे काही मागाल ते नक्की मिळते, कारण ती भक्तीवर विश्वास ठेवणारी, करुणेने ओथंबलेली आणि शक्तीने परिपूर्ण अशी आई आहे.
वर्धा विलास हरमलकर
भांडोळ
