हिमाचल प्रदेशात घरबांधणी, संस्कृती, अन्न आणि निसर्ग यांचा खूप घट्ट संबंध आहे. दगडी घरे ही केवळ निवासस्थान नसून ती एक शाश्वत जीवनपद्धती दर्शवतात. स्थानिक साधनसंपत्तीचा वापर, निसर्गाशी सुसंगत रचना आणि समुदायभावना हे या जीवनशैलीचे महत्त्वाचे पैलू आहेत.
हिमाचल प्रदेशातील मनाली आणि कुल्लू या सुंदर ठिकाणांना भेट देण्याचा योग मला आला. हिमाचलचे पर्वत, नद्या, हिरवीगार जंगले आणि थंड हवामान मनाला फारच प्रसन्न करणारे आहे. या प्रवासात अनेक प्रसिद्ध पर्यटनस्थळे पाहिली, पण माझ्यासाठी सर्वात वेगळा आणि लक्षात राहणारा अनुभव ठरला तो जना गावाचा. या छोट्या गावाने मला हिमाचल प्रदेशातील परंपरागत जीवनशैली, दगडी घरे, स्थानिक अन्न, निसर्ग आणि माणसे यांचा जवळून परिचय करून दिला.
जना गाव हे मनालीजवळ नाग्गर परिसरात वसलेले आहे. मुख्य रस्त्यापासून दूर असल्यामुळे गावात शांती आणि शांतता जाणवते. गावात प्रवेश करताच स्वच्छ हवा, हिरवीगार शेती, डोंगर उतारांवरील टेरेस शेती आणि सभोवतालची झाडे पाहून मन प्रसन्न झाले. येथे सर्वप्रथम माझे लक्ष वेधून घेतले ते दगड आणि लाकडापासून बांधलेल्या घरांनी.
जना गावातील बहुतांश घरे काठ-कुनी या पारंपरिक बांधकाम पद्धतीने बांधलेली आहेत. या पद्धतीत दगड आणि लाकडाचे थर एकावर एक रचले जातात, त्यामध्ये सिमेंटचा वापर केला जात नाही. दगड जवळच्या परिसरातून आणले जातात आणि लाकूड प्रामुख्याने देवदार वृक्षांचे असते. ही घरे जाड भिंतीची, मजबूत आणि डोंगराळ भागासाठी अत्यंत उपयुक्त आहेत. भूकंप आणि जोरदार हिमवृष्टीचा सामना करण्यासाठी ही घरे खूपच सुरक्षित असतात.
मला एका अशाच परंपरागत दगडी घरात जाण्याची संधी मिळाली. घर बाहेरून साधे पण खूप मजबूत दिसत होते. घरात प्रवेश करताच एक वेगळाच उबदारपणा जाणवला. बाहेर थंडी असतानाही घराच्या आत वातावरण उबदार होते. जाड दगडी भिंती उन्हाळ्यात थंडावा तर हिवाळ्यात उष्णता टिकवून ठेवतात. लाकडी छत आणि फरशीमुळे घराला एक आपुलकीची भावना मिळते.
या भेटीदरम्यान मी एका गावकऱ्याची मुलाखतही घेतली. त्यांनी सांगितले की ही घरे पिढ्यान्पिढ्या चालत आलेल्या ज्ञान आणि कौशल्रातून बांधली जातात. घर बांधताना संपूर्ण गाव एकत्र मदत करतो. आधुनिक सिमेंटच्या इमारतींपेक्षा ही घरे भूकंपाच्या दृष्टीने अधिक सुरक्षित आहेत, असे त्यांनी सांगितले. त्यांचे बोलणे ऐकताना त्यांच्या परंपरेबद्दलचा अभिमान स्पष्ट जाणवत होता.
गावकऱ्यांनी आमचे खूप प्रेमाने स्वागत केले आणि आम्हाला स्थानिक हिमाचली जेवण दिले. मला खास करून सिड्डू हा पारंपरिक पदार्थ चाखायला मिळाला. तो शिजवून, भरपूर शुद्ध तुपासह दिला जातो. त्यासोबत साधी पण चविष्ट स्थानिक थाळी होती. ताज्या स्थानिक पदार्थांनी बनवलेले हे जेवण अतिशय रुचकर आणि समाधान देणारे होते. दगडी घरात बसून असे जेवण खाणे हा एक अविस्मरणीय अनुभव होता.
जना गावातील आणखी एक सुंदर अनुभव म्हणजे जना धबधबा. थोड्याशा जंगलातून चालत गेल्यावर हा निसर्गरम्य धबधबा दिसतो. वाहणाऱ्या पाण्याचा आवाज, थंड वारा आणि आजूबाजूचा हिरवागार परिसर मनाला खूप शांतता देतो. हा धबधबा अजूनही नैसर्गिक स्वरूपात जपलेला आहे.
याशिवाय मला गावकऱ्यांसोबत स्थानिक खेळ आणि क्रीडा प्रकारही अनुभवायला मिळाले. या खेळांमुळे गावकऱ्यांशी अधिक जवळीक साधता आली. साधे खेळ, हसरे चेहरे आणि मोकळेपणा यामुळे वातावरण खूपच आनंदी झाले.
या संपूर्ण अनुभवातून मला जाणवले की हिमाचल प्रदेशात घरबांधणी, संस्कृती, अन्न आणि निसर्ग यांचा खूप घट्ट संबंध आहे. दगडी घरे ही केवळ निवासस्थान नसून ती एक शाश्वत जीवनपद्धती दर्शवतात. स्थानिक साधनसंपत्तीचा वापर, निसर्गाशी सुसंगत रचना आणि समुदायभावना हे या जीवनशैलीचे महत्त्वाचे पैलू आहेत.
मनाली–कुल्लू प्रवासात जाना गावाला दिलेली भेट माझ्यासाठी केवळ पर्यटन नव्हते, तर ती एक शिकवण देणारी अनुभवयात्रा होती. दगडी घरे, प्रेमळ माणसे, स्थानिक अन्न, धबधबा आणि साधे गावजीवन या आठवणी कायम माझ्या मनात राहतील. जना गावाने मला शिकवले की खरी सुंदरता साधेपणात आणि निसर्गाशी सुसंवाद साधण्यात आहे.
