पणजी : धावपळीची जीवनशैली, कामाचा ताण, आर्थिक अनिश्चितता आणि बदलती सामाजिक समीकरणे यामुळे आजच्या तरुण पिढीमध्ये मानसिक तणाव आणि अस्वस्थतेचे प्रमाण झपाट्याने वाढत आहे. ऑफिसमध्ये काम करताना, प्रवासात किंवा घरात शांत बसलेले असताना अचानक काही सेकंदांत छातीत तीव्र धडधड सुरू होणे, श्वास गुदमरल्यासारखा वाटणे आणि अंगाला दरदरून घाम सुटणे यांसारख्या समस्या अनेकदा अनुभवल्या जातात. या स्थितीला वैद्यकीय भाषेत 'पॅनिक अटॅक' (Panic Attack) असे म्हटले जाते. वेळीच लक्षणे ओळखून योग्य उपाययोजना केल्यास या समस्येवर सहज मात करता येते.
पॅनिक अटॅक म्हणजे नेमके काय?
पॅनिक अटॅक म्हणजे कोणतीही पूर्वसूचना किंवा स्पष्ट तात्कालिक कारण नसताना अचानक उद्भवणारा तीव्र भीती, चिंता अथवा अस्वस्थतेचा झटका होय. साधारणपणे हा झटका ५ ते ३० मिनिटांपर्यंत टिकू शकतो. या कालावधीत शरीरातील एड्रेनालाईन (Adrenaline) आणि कॉर्टिसॉल (Cortisol) यांसारखी 'स्ट्रेस हार्मोन्स' वेगाने स्रवतात. त्यामुळे व्यक्तीला आपले स्वतःच्या शरीरावरील नियंत्रण सुटत चालले आहे किंवा काहीतरी अत्यंत वाईट घडणार आहे, असा भास होतो.
प्रमुख शारीरिक आणि मानसिक लक्षणे
पॅनिक अटॅकच्या वेळी शरीरावर आणि मनावर एकाच वेळी तीव्र प्रतिक्रिया उमटतात:
शारीरिक लक्षणे: हृदयाचे ठोके वेगाने वाढणे (Palpitations), छातीत दुखणे, श्वास घेण्यास त्रास होणे (Hyperventilation), अंगाला प्रचंड घाम सुटणे, हात-पाय थरथरणे, चक्कर येणे, डोके जड होणे, मळमळणे, घसा कोरडा पडणे, कानात आवाज येणे आणि बोटांमध्ये मुंग्या येणे.
मानसिक लक्षणे: स्वतःवरील ताबा सुटल्याची भीती वाटणे, मृत्यू ओढवणार असल्याची टोकाची शंका मनात येणे आणि सभोवतालच्या वातावरणाशी संपर्क तुटल्यासारखे (Disoriented) वाटणे.
पॅनिक अटॅक आणि अँझायटीची मुख्य कारणे
प्रत्येक व्यक्तीनुसार पॅनिक अटॅकची कारणे भिन्न असू शकतात. यामध्ये प्रामुख्याने:
कामाचा ताण: बेरोजगारी, निवृत्ती किंवा ऑफिसमधील कामाचा अतिरिक्त ताण.
पारिवारिक व सामाजिक समस्या: घटस्फोट, नातेसंबंधांतील दुरावा किंवा आजारी कौटुंबिक सदस्याची देखभाल.
आर्थिक चिंता: डोक्यावरील कर्ज, अचानक उद्भवणारे मोठे वैद्यकीय खर्च.
भूतकाळातील वाईट अनुभव: बालपणी झालेले शारीरिक/मानसिक शोषण किंवा अपघात.
जीवनातील मोठे बदल: घर खरेदी करणे, लग्न किंवा अपत्यप्राप्ती.
वैद्यकीय कारणे: 'पॅनिक डिसऑर्डर' किंवा 'पोस्ट-ट्रॉमाटिक स्ट्रेस डिसऑर्डर' (PTSD) यांसारख्या मानसिक आरोग्य समस्या.
पॅनिक अटॅक आल्यावर त्वरित करायचे उपाय
१. शांत राहण्याचा प्रयत्न करा: स्वतःला वारंवार सांगा की "हा त्रास तात्पुरता असून काही मिनिटांत निघून जाईल. मी पूर्णपणे सुरक्षित आहे आणि यामुळे माझा जीव जाणार नाही."
२. दीर्घ श्वासोच्छवास (Breathing Exercises): नाकाने हळूहळू लांब श्वास आत घ्या आणि तोंडातून हळूच बाहेर सोडा. यामुळे शरीरातील ऑक्सिजनचे प्रमाण संतुलित होऊन मज्जासंस्था शांत होते.
३. थंड पाणी प्या: एक-एक घोट थंड पाणी हळूहळू प्यायल्याने लक्ष विचलित होते आणि शरीराचे तापमान नियंत्रित राहण्यास मदत होते.
४. ५-४-३-२-१ माइंडफुलनेस तंत्र: आजूबाजूच्या ५ दृश्य वस्तू पाहा, ४ वस्तूंना स्पर्श करा, ३ आवाज ऐका, २ गोष्टींचा वास घ्या आणि १ चव अनुभवा. या ग्राउंडिंग तंत्रामुळे मेंदूचा ताण क्षणात कमी होतो.
५. संगीताची मदत: शांत संगीत ऐकणे, आजूबाजूच्या ठराविक रंगाच्या वस्तू मोजणे यांसारख्या गोष्टींमुळे लक्ष शरीरावरून हटवून वातावरणावर केंद्रित होते.
जीवनशैलीत करायचे महत्त्वाचे बदल (काय करावे आणि काय टाळावे?)
करावे: नियमित व्यायाम, योगासने आणि ध्यानधारणा करा. नियमित व संतुलित आहार घेऊन शरीरातील ऊर्जेची पातळी टिकवून ठेवा.
टाळावे: दारू, सिगारेट, अमली पदार्थ किंवा जुगार यांसारख्या व्यसनांचा आधार चिंता दूर करण्यासाठी अजिबात घेऊ नका. सर्व गोष्टी एकाच वेळी पूर्ण करण्याचा प्रयत्न न करता छोटी उद्दिष्टे ठेवा.
तज्ज्ञांचा सल्ला कधी घ्यावा?
जर असे अटॅक्स वारंवार येत असतील आणि दैनंदिन जीवनावर त्याचा परिणाम होत असेल, तर कोणत्याही संकोचाशिवाय मानसोपचारतज्ज्ञांचा (Psychiatrist / Counselor) सल्ला घ्यावा. योग्य समुपदेशन, थेरपी आणि वैद्यकीय उपचारांच्या साहाय्याने या समस्येवर पूर्णपणे मात करता येते.
वरील लेख केवळ माहितीपर असून आरोग्य विषयक कोणत्याही समस्या उद्भवल्यास तज्ञ डॉक्टरांशी संपर्क साधावा.