पणजी : भारतीय संस्कृतीत श्रावण महिन्याचे आगमन होताच सण आणि उत्सवांची एक समृद्ध मालिका सुरू होते. या श्रावण महिन्यातील पहिला आणि अत्यंत महत्त्वपूर्ण सण म्हणजे 'नागपंचमी'. श्रावण शुद्ध पंचमीला साजरा केला जाणारा हा सण केवळ एका पारंपारिक धार्मिक विधीपुरता मर्यादित नसून, त्यामागे एक महान पौराणिक इतिहास, सखोल अध्यात्मिक दर्शन आणि निसर्गाशी सहअस्तित्व राखण्याची वैज्ञानिक परंपरा दडलेली आहे. भारतीय समाजात या दिवशी महिला उपवास करून, नवीन वस्त्रे व अलंकार परिधान करून नागदेवतेची पूजा करतात. भावाला उदंड आयुष्य लाभावे, कुटुंबाचे रक्षण व्हावे आणि सर्पभयापासून मुक्ती मिळावी, या श्रद्धेने हा सण परंपरेने साजरा केला जातो.
नागपंचमीचा पौराणिक इतिहास
नागपंचमीच्या उत्सवामागे भारतीय पौराणिक ग्रंथांमध्ये तीन अत्यंत महत्त्वाच्या कथांचा संदर्भ मिळतो. पहिली आणि सर्वाधिक प्रचलित कथा ही महाभारतकालीन राजा जनमेजयाशी संबंधित आहे. आपले वडील राजा परीक्षित यांचा तक्षक नागाच्या दंशाने झालेला मृत्यू सहन न झाल्यामुळे, जनमेजयाने सूडबुद्धीने पृथ्वीवरील संपूर्ण सर्पवंश नष्ट करण्यासाठी एका महाकाय 'सर्पयज्ञा'चे आयोजन केले होते. या आहुतीमध्ये हजारो निरपराध सर्प जळून भस्मसात होत होते. सर्पकुळाचा हा विनाश थांबवण्यासाठी आस्तिक ऋषींनी जनमेजयाची भेट घेतली आणि आपल्या अथांग ज्ञानाने व तर्काने राजाला प्रसन्न करून घेतले. राजाने जेव्हा ऋषींना वर मागायला सांगितला, तेव्हा आस्तिक ऋषींनी तात्काळ तो भयानक सर्पयज्ञ थांबवण्याची मागणी केली. राजा जनमेजयाने ज्या दिवशी हा यज्ञाचा संहार थांबवून संपूर्ण सर्पकुळाला अभयदान दिले, तो दिवस श्रावण शुद्ध पंचमीचा होता. सर्पकुळाला मिळालेल्या नवजीवनाचा आनंद साजरा करण्यासाठी तेव्हापासून नागपंचमी साजरी करण्याची प्रथा सुरू झाली.
नागपंचमीची दुसरी प्रसिद्ध कथा ही बालकृष्णाच्या लीलेशी जोडलेली आहे. गोकुळाजवळ वाहणाऱ्या यमुना नदीच्या डोहात 'कालिया' नावाचा अत्यंत विषारी नाग वास्तव्य करत होता. त्याच्या तीव्र विषामुळे यमुनेचे पाणी दूषित होऊन गोकुळातील पशु, पक्षी आणि मानवांचे जीवन धोक्यात आले होते. बालकृष्णाने यमुनेच्या डोहात उडी मारून कालिया नागाचे मर्दन केले आणि त्याचा पराभव करून त्याला यमुनेचा डोह सोडण्यास भाग पाडले. श्रीकृष्णाने कालियाचा अहंकार नष्ट करून संपूर्ण परिसराला विषमुक्त केले, तो पावन दिवस देखील श्रावण शुद्ध पंचमीचाच होता. या विजयाचे प्रतीक म्हणूनही नागपंचमी साजरी केली जाते.
तिसरी कथा सत्येश्वरी देवीची आहे. नागपंचमीच्या आदल्या दिवशी सत्येश्वरीच्या भावाचा मृत्यू झाला होता. दुःखात बुडालेल्या सत्येश्वरीला नागपंचमीच्या दिवशी एका नागाच्या रूपात आपला भाऊ दिसला. तिने त्या नागाला भाऊ मानून त्याची पूजा केली. तिच्या या निस्सीम भक्तीवर प्रसन्न होऊन नागदेवतेने तिला वचन दिले की, जी कोणती स्त्री नागाला भाऊ मानून तिची पूजा करेल, तिच्या आणि तिच्या भावाच्या रक्षणाची जबाबदारी नागदेवता सदैव पार पाडेल. याच भावनेतून महिला आजवर नागपंचमीला आपल्या भावाच्या दीर्घ आयुष्यासाठी नागदेवतेची पूजा करतात.
नागपंचमीचे अध्यात्मिक महत्त्व
सनातन परंपरेत सापांना साक्षात देवतेचे रूप आणि ऊर्जेचे प्रतीक मानले गेले आहे. त्रिदेवांपैकी श्रीविष्णू आणि भगवान शिव या दोन सर्वोच्च देवतांशी सापांचा अत्यंत निकटचा संबंध आहे. भगवान श्रीविष्णू हे क्षीरसागरात ज्या शय्येवर विश्राम करतात, तो स्वयं 'शेषनाग' आहे. समुद्रमंथनाच्या वेळी मंदराचल पर्वताला वेढण्यासाठी नागराज 'वासुकी'ने दोरीचे कार्य केले होते. तसेच, श्रीविष्णूंनी जेव्हा श्रीरामाचा अवतार घेतला, तेव्हा शेषनागानेच लक्ष्मणाच्या रूपात जन्म घेतला होता.
दुसरीकडे, भगवान शिव तर आपल्या अंगावर नऊ प्रमुख नागांना अलंकारासारखे धारण करतात. समुद्रमंथनातून बाहेर पडलेले अतिविषारी 'हलाहल' विष प्राशन करून जेव्हा महादेवांनी सृष्टीचे रक्षण केले, तेव्हा त्या कठीण प्रसंगी नऊ प्रमुख सर्पांनी महादेवांना सहकार्य केले होते. महादेवांनी या समर्पणावर प्रसन्न होऊन सापांना आपल्या अंगावर स्थान दिले. श्रीमद्भगवद्गीतेच्या दहाव्या अध्यायात श्रीकृष्णाने आपल्या विभूतींचे वर्णन करताना "अनंतश्चास्मि नागानाम्" म्हणजेच "नागांमध्ये मी स्वतः अनंत आहे" असे स्पष्ट म्हटले आहे. नागपंचमीच्या दिवशी सापांमधील सुप्त अध्यात्मिक आणि सात्त्विक तत्त्वे मोठ्या प्रमाणावर कार्यन्वित असतात, अशी अध्यात्मिक मान्यता आहे.
सापांच्या प्रजाती, वर्गीकरण आणि पूजेचे स्वरूप
भारतीय अध्यात्मशास्त्र आणि प्राचीन ग्रंथांनुसार सापांचे प्रामुख्याने तीन प्रकारांत वर्गीकरण केले जाते. पहिले तामसिक सर्प, जे पाताळात निवास करतात आणि अत्यंत आक्रमक असतात. दुसरे राजसिक सर्प, जे पृथ्वीवर विविध रंगांत आणि प्रजातींत आढळतात. तिसरे सात्त्विक सर्प, जे दिव्य मानले जातात, पिवळ्या रंगाचे असतात आणि शिवलोकाजवळ निवास करतात.
नागपंचमीला प्रामुख्याने 'नवनागांची' पूजा करण्याची परंपरा आहे. यामध्ये अनंत, वासुकी, शेष, पद्मनाभ, कंबल, शंखपाल, धृतराष्ट्र, तक्षक आणि कालिया या नऊ प्रमुख नागप्रजातींचा समावेश होतो. पूजेच्या वेळी पाटावर हळदीने किंवा लाल चंदनाने पाच फण्यांच्या नागाचे चित्र काढून त्यांना दुर्वा, लाह्या आणि मूग अर्पण केले जातात. सापांच्या नैसर्गिक अधिवासाचा आदर करण्यासाठी वारूळाची पूजा करण्याचीही विशेष पद्धत आहे, ज्यामुळे सभोवतालचे वातावरण सात्त्विक बनते.
सापांचे पर्यावरणातील महत्त्व आणि आधुनिक दृष्टिकोन
नागपंचमीचा सण हा केवळ धार्मिक कर्मकांड नसून, तो पर्यावरणाचा समतोल आणि जैवविविधतेचे रक्षण करण्याचा एक महत्त्वपूर्ण संदेश देतो. शेतीप्रधान देशात सापांना 'शेतकऱ्याचा खरा मित्र' मानले जाते, कारण ते शेतातील उंदीर, घुशी आणि पिकांची नासाडी करणाऱ्या कीटकांची संख्या नैसर्गिकरीत्या नियंत्रणात ठेवतात. अन्नसाखळीतील (Food Chain) सर्वोच्च भक्षक म्हणून साप निसर्गाचा समतोल राखण्यात महत्त्वाची भूमिका बजावतात.
आधुनिक युगात नागपंचमीच्या निमित्ताने सापांबद्दल असणारे अंधश्रद्धाळू गैरसमज दूर करणे आणि सर्प संवर्धनासाठी जनजागृती करणे अत्यंत आवश्यक झाले आहे. निसर्गातील प्रत्येक जिवाला जगण्याचा अधिकार असून मानवाने त्यांच्याशी सहअस्तित्वाने राहिले पाहिजे, हीच नागपंचमीची खरी शिकवण आहे. आजच्या तरुण पिढीने या सणामागील अध्यात्मिक आणि पर्यावरणपूरक दृष्टिकोन समजून घेऊन परंपरेचे जतन करणे काळाची गरज आहे.