किनारपट्टीवरील हॉटेल्स, रेस्टॉरंट्स, फिश मार्केट्स आणि सी-फूड प्रक्रिया उद्योगांकडून कवचे संकलित करून त्यांचे प्रक्रिया केंद्र स्थापन केल्यास ग्रामीण युवक, महिला आणि मच्छीमारांसाठी रोजगाराच्या नवीन संधी निर्माण होतील.
भारतातील सुमारे ७,५०० किलोमीटर लांबीच्या किनारपट्टीवर मत्स्यव्यवसाय, समुद्री अन्न प्रक्रिया उद्योग, हॉटेल्स, रेस्टॉरंट्स, फिश मार्केट्स आणि पर्यटन व्यवसायातून दरवर्षी हजारो टन शंख-शिंपल्यांच्या कवचांचा कचरा निर्माण होतो. हा कचरा बहुतेक वेळा किनाऱ्यावर किंवा कचरा डेपोमध्ये टाकला जातो, ज्यामुळे दुर्गंधी, प्रदूषण आणि पर्यावरणीय समस्या निर्माण होतात. मात्र, हा तथाकथित "कचरा" प्रत्यक्षात अत्यंत मौल्यवान नैसर्गिक संसाधन आहे. समुद्री शंख-शिंपल्यांच्या कवचामध्ये प्रामुख्याने कॅल्शियम कार्बोनेट (CaCO3) असते, ज्याचा उपयोग शेती, बांधकाम, पशुखाद्य, जलशुद्धीकरण, जैववैद्यकीय संशोधन, हस्तकला आणि पर्यावरण संवर्धन अशा अनेक क्षेत्रांमध्ये होऊ शकतो. त्यामुळे "वेस्ट टू वेल्थ" किंवा "कचऱ्यातील संपत्ती" ही संकल्पना प्रत्यक्षात आणण्यासाठी समुद्री कवचांचे पुनर्वापर अत्यंत उपयुक्त ठरत आहे. गोव्यामध्ये पर्यटन आणि समुद्री खाद्य उद्योग मोठ्या प्रमाणावर विकसित असल्याने ऑयस्टर, क्लॅम, मसल्स आणि इतर शंख-शिंपल्यांच्या कवचांचा मोठ्या प्रमाणावर कचरा निर्माण होतो. कळंगुट, बागा, कोलवा, बेनौलिम, पालोळे, मोर्जिम आणि इतर किनारी भागांमध्ये स्थानिक कारागीर ही कवचे स्वच्छ करून त्यापासून दागिने, आरसे, फोटोफ्रेम, लॅम्पशेड, वॉल हॅंगिंग, विंड चाइम्स, की-चेन आणि पर्यटनासाठी आकर्षक स्मृतिचिन्हे तयार करतात. काही ग्रामीण भागांमध्ये ही कवचे बारीक करून नारळ, सुपारी आणि भाजीपाला लागवडीसाठी मातीची आम्लता कमी करण्यासाठी वापरली जातात. काही ठिकाणी बागेतील पायवाटा, लँडस्केपिंग आणि सजावटीसाठीही कवचांचा वापर केला जातो. तथापि, गोव्यात अद्याप शंख-शिंपल्यांच्या कचऱ्याचे संगठित संकलन, प्रक्रिया आणि औद्योगिक पुनर्वापर मोठ्या प्रमाणावर सुरू झालेला नाही. भारतातील इतर राज्यांनी मात्र या क्षेत्रात उल्लेखनीय प्रगती केली आहे. केरळमध्ये समुद्री अन्न प्रक्रिया उद्योगातून निर्माण होणाऱ्या ऑयस्टर आणि क्लॅमच्या कवचांचे संकलन करून त्यापासून कृषी चुनखडी, कुक्कुटपालनासाठी कॅल्शियम पूरक आणि औद्योगिक दर्जाचे कॅल्शियम कार्बोनेट तयार केले जाते. तामिळनाडूमध्ये अनेक दशकांपासून कवचांपासून "शेल लाईम" तयार करून बांधकाम, मत्स्यपालन आणि शेतीमध्ये वापरले जाते. गुजरातमध्ये समुद्री कवचांपासून तयार होणारे कॅल्शियम कार्बोनेट सिमेंट, सिरेमिक्स, रंग, प्लास्टिक, खत आणि पशुखाद्य उद्योगात वापरले जाते. आंध्र प्रदेशमध्ये मत्स्यपालन उद्योगातून निर्माण होणाऱ्या कवचांचा वापर पशुखाद्य, मत्स्यपालन आणि पर्यावरणपूरक बांधकाम साहित्य तयार करण्यासाठी केला जात आहे, तर ओडिशा आणि पश्चिम बंगालमध्ये शंख-शिंपल्यांपासून हस्तकला उद्योग हजारो कारागिरांना रोजगार उपलब्ध करून देत आहे. आधुनिक वैज्ञानिक संशोधनामुळे समुद्री कवचांचा वापर आणखी व्यापक झाला आहे. संशोधक कवचांपासून पर्यावरणपूरक सिमेंट, काँक्रीट, विटा, जैवसंमिश्र (बायोकॉम्पोझिट) साहित्य, जलशुद्धीकरणासाठी शोषक पदार्थ, जड धातू काढून टाकणारी सामग्री, हाडांच्या प्रत्यारोपणासाठी हायड्रॉक्सीअॅपेटाइट, औषध वितरण प्रणाली, जैववैद्यकीय उपकरणे आणि कार्बन उत्सर्जन कमी करणारे पर्यावरणपूरक पदार्थ विकसित करत आहेत. समुद्री कवचांचे पुनर्वापर करण्याची प्रक्रिया तुलनेने सोपी आहे. प्रथम कवचे स्वच्छ धुऊन उकळली जातात, त्यानंतर त्यावरील सेंद्रिय पदार्थ काढून सूर्यप्रकाशात वाळवली जातात. नंतर त्यांची वर्गवारी करून सजावटीसाठी पॉलिश केले जाते किंवा यांत्रिक क्रशरद्वारे बारीक पूड तयार केली जाते. ही पूड शेती, पशुखाद्य, बांधकाम, जलशुद्धीकरण आणि विविध उद्योगांसाठी वापरली जाऊ शकते. गोव्यामध्ये उपलब्ध असलेली विपुल समुद्री जैवविविधता, विकसित पर्यटन उद्योग, समुद्री अन्न प्रक्रिया केंद्रे, महिला स्वयं-साहाय्य गट, जैवविविधता व्यवस्थापन समित्या (BMCs), संशोधन संस्था आणि स्टार्टअप संस्कृती यांचा योग्य समन्वय साधल्यास शंख-शिंपल्यांच्या कचऱ्यापासून मोठ्या प्रमाणावर हरित उद्योग उभे राहू शकतात. किनारपट्टीवरील हॉटेल्स, रेस्टॉरंट्स, फिश मार्केट्स आणि सी-फूड प्रक्रिया उद्योगांकडून कवचे संकलित करून त्यांचे प्रक्रिया केंद्र स्थापन केल्यास ग्रामीण युवक, महिला आणि मच्छीमारांसाठी रोजगाराच्या नवीन संधी निर्माण होतील. यामुळे पर्यावरण प्रदूषण कमी होईल, स्थानिक अर्थव्यवस्थेला चालना मिळेल आणि भारताच्या ब्लू इकॉनॉमी, स्वच्छ भारत अभियान आणि सर्क्युलर इकॉनॉमीच्या उद्दिष्टांनाही बळकटी मिळेल. आज जगभर पर्यावरणपूरक उत्पादनांची मागणी झपाट्याने वाढत आहे. त्यामुळे समुद्री शंख-शिंपल्यांच्या कचऱ्याचा पुनर्वापर हे केवळ कचरा व्यवस्थापन नसून शाश्वत विकास, हरित उद्योजकता आणि पर्यावरण संवर्धनाचा प्रभावी मार्ग आहे. योग्य नियोजन, वैज्ञानिक संशोधन आणि स्थानिक समुदायांचा सहभाग यामुळे गोवा भारतातील समुद्री कवच पुनर्वापराचे आदर्श राज्य बनू शकते.
- डॉ. सुजाता दाबोळकर
