परीक्षांमधील अपयशानंतर यंत्रणेवरील उडालेला विश्वास आणि लडाखमधील उपोषणाच्या पार्श्वभूमीवर, ढासळत्या शैक्षणिक व्यवस्थेविरुद्ध स्वतःच्या शरीराची ढाल करणाऱ्या हतबल लोकांच्या 'नैतिक दृढविश्वासाचा' वेध घेणारा लेख.
आपल्यासारख्या गोमंतकीयांसाठी 'नीट-युजी’ प्रकरणाने केवळ शैक्षणिक वेळापत्रक विस्कळीत केले नाही, तर विद्यार्थ्यांना पुन्हा परीक्षेला सामोरे जाण्यास भाग पाडले. एका सदोष आणि विस्कळीत परीक्षेपासून सुरू झालेल्या या संपूर्ण साखळीचा शेवट आज यंत्रणेवरील पूर्ण विश्वास उडण्यात झाला आहे. देशात इतरत्र काही विद्यार्थ्यांनी पेपरफुटीच्या मानसिक त्रासाला कंटाळून आपले आयुष्य संपवले. त्यांच्या नियंत्रणाबाहेर असलेल्या बाह्य शक्तींमुळे त्यांचे सर्वोत्तम प्रयत्न आणि मेहनत पूर्णपणे वाया गेली.
याच पार्श्वभूमीवर, परीक्षांमधील या प्रचंड अपयशाची नैतिक जबाबदारी स्वीकारून शिक्षणमंत्र्यांनी राजीनामा द्यावा, या मागणीसाठी लडाखचे अभियंते आणि शिक्षणतज्ज्ञ सोनम वांगचुक २८ जूनपासून उपोषणावर बसले आहेत. जोपर्यंत शासन त्यांचे ऐकत नाही, तोपर्यंत त्यांनी अन्नत्याग केला आहे.
उपोषण, विशेषतः जेव्हा त्याला 'आमरण उपोषणाचे' स्वरूप दिले जाते, तेव्हा ते केवळ एक प्रासंगिक किंवा सहज केलेले आंदोलन नसते. तो एका विशिष्ट हेतूने स्वतःला इजा पोहचवण्याचा एक जाणीवपूर्वक आणि दीर्घकाळ चालणारा प्रयत्न असतो. मानसशास्त्रीयदृष्ट्या विचार करता, प्रत्येक व्यक्ती पाऊल उचलण्यासाठी सक्षम नसते. जे लोक असा मार्ग निवडतात, त्यांच्यामध्ये काही विशिष्ट गुणधर्म आणि मानसिक स्थिती प्रकर्षाने दिसून येते.
अशा प्रकारे अत्यंत टोकाचा अहिंसक त्याग करणाऱ्या लोकांकडे मानसशास्त्राच्या भाषेत 'नैतिक दृढविश्वास' असतो. या अशा धारणा असतात ज्या त्यांच्या अस्तित्वाचा आणि ओळखीचा इतका अविभाज्य भाग बनतात की, त्या तत्त्वांशी तडजोड करणे म्हणजे स्वतःशीच प्रतारणा केल्यासारखे असते. नैतिक दृढविश्वासावरील संशोधन असे दर्शवते की, अशा धारणा व्यक्तीला कोणतीही मोठी किंमत मोजून कृती करण्यास प्रवृत्त करतात. यामध्ये अटक, दुखापत किंवा थेट मृत्यूचा धोका पत्करूनही आंदोलनात उडी घेण्याच्या मानसिकतेचा समावेश होतो.
अन्नत्याग करण्यासाठी विलक्षण शारीरिक आणि मानसिक सहनशीलतेची आवश्यकता असते. हा मार्ग निवडणाऱ्या व्यक्तींमध्ये शारीरिक वेदना आणि अस्वस्थता सहन करण्याची प्रचंड क्षमता असते. तसेच, एका दूरवरच्या ध्येयासाठी तात्कालिक सुखाचा किंवा गरजांचा त्याग करण्याची मानसिक तयारी त्यांच्यात असते.
उपोषणकर्ते क्वचितच स्वतःच्या वैयक्तिक स्वार्थासाठी लढत असतात. ते आपल्या वेदना आणि संघर्षाला एका मोठ्या समूहाचे प्रतिनिधित्व म्हणून मांडतात; मग ते विद्यार्थी असोत वा शेतकरी. त्यांना हे ठाऊक असते की, आमरण उपोषण हे अत्यंत जोखमीचे आणि सर्वांचे लक्ष वेधून घेणारे पाऊल आहे. जेव्हा संवादाचे इतर सर्व शांततापूर्ण मार्ग अपयशी ठरतात, तेव्हाच ते या पर्यायाचा अवलंब करतात.
मानसशास्त्रीय परिभाषेत सांगायचे तर, उपोषण हे 'दडपण आणणारे अहिंसक माध्यम'आहे. जेव्हा समाजातील एखादी आदरणीय व्यक्ती सार्वजनिक ठिकाणी स्वतःला उपाशी ठेवू लागते, तेव्हा ते पाहणाऱ्यांच्या आणि समाजाच्या विवेकाला एक 'नैतिक धक्का' देते.
या धक्क्यामुळे लोकांमध्ये सहानुभूती, आदर, अपराधीपणा आणि संताप यांसारख्या तीव्र भावना जागृत होतात. परिणामी, हा विषय सार्वजनिक चर्चेच्या केंद्रस्थानी येतो. अहिंसक चळवळींवरील संशोधन असे सांगते की, ही आंदोलने अनेकदा हिंसक मार्गांपेक्षा अधिक प्रभावी ठरतात, कारण ती समाजाच्या मोठ्या वर्गाचा पाठिंबा मिळवण्यात यशस्वी होतात.
आमरण उपोषणामुळे संपूर्ण प्रकरणाला 'उपोषणकर्त्याचा संभाव्य मृत्यू' ही एक स्पष्ट आणि नाट्यमय अंतिम मुदत मिळते. यामुळे वेळेची मर्यादा आखली जाते आणि निर्णयकर्त्यांना दीर्घकाळ चालणारी दिरंगाई सोडून तात्काळ पावले उचलणे भाग पडते. ही स्पष्टता नोकरशाहीची ती कोंडी फोडू शकते, जिथे अनंत समित्या आणि फायलींच्या प्रवासातून काहीही निष्पन्न झालेले नसते.
मानसशास्त्रीयदृष्ट्या, सोनम वांगचुक यांच्या उपोषणाचे दोन हेतू आहेत: पहिला म्हणजे देशाच्या आणि सरकारच्या विवेकाला जागे करणे आणि दुसरा म्हणजे मागण्या पूर्ण करून उपोषण सन्मानपूर्वक मागे घेण्याचा एक स्पष्ट मार्ग प्रशासनासमोर ठेवणे. यामुळे या उपोषणाचे रूपांतर एका दुःखद प्रसंगाकडून एका तडजोडीच्या प्रभावी माध्यमात होते.
तथापि, उपोषणे नेहमीच यशस्वी होतात असे नाही. अनेकदा जनतेचा कमी पाठिंबा, विरोधी बाजूने उभे केले जाणारे चुकीचे कथानक, समस्येची गुंतागुंत, आंदोलनाचा थकवा आणि माध्यमांचे कमी होणारे लक्ष यामुळे या आंदोलनांची तीव्रता कमी होते. गोव्यासाठी याचा धडा सोनम वांगचुक जिंकतात की हरतात, यात नाही. तर, त्यांचे हे उपोषण आपले सत्तेशी आणि शिक्षण व्यवस्थेशी असलेले नाते कसे उघडे पाडते, यात आहे. जेव्हा परीक्षा अपयशी ठरतात, पेपर फुटतात आणि पुन्हा परीक्षा घेण्याचे आदेश दिले जातात, तेव्हा त्याची खरी किंमत कोणाला मोजावी लागते?
उपोषण हे व्यवस्था नसलेल्या, हतबल लोकांचे एक अत्यंत टोकाचे शस्त्र आहे. आपल्या यंत्रणांची आणि परीक्षांची विश्वासार्हता हा अत्यंत कळीचा मुद्दा आहे, कारण याच पायावर आपल्या मुलांचे आणि देशाचे भविष्य उभे आहे. जेव्हा हा पायाच खचू लागतो, तेव्हा काही लोक त्याकडे दुर्लक्ष करतील; तर काही जण त्या खचणाऱ्या पायाला आणि आपल्या मुलांच्या भविष्याला सावरण्यासाठी स्वतःच्या शरीराचीच ढाल बनवून उभे राहतील.
सोनम वांगचुक यांचे हे उपोषण सत्ताधाऱ्यांना चर्चेच्या मेजावर आणण्यात यशस्वी ठरेल की एखाद्या शोकांतिकेत बदलेल, हा काळच सांगेल. परंतु, या निमित्ताने त्याने आपल्यासमोर एक अनिवार्य प्रश्न उभा केला आहे: आपल्याला नेमक्या कशा प्रकारच्या व्यवस्थेत जगायचे आहे आणि जेव्हा ही व्यवस्था अपयशी ठरते, तेव्हा आपण स्वतः काय करण्यास तयार आहोत?
डॉ. उबाल्दिना नोरोन्हा
(लेखिका : माजी सहयोगी प्राध्यापिका,
मानसशास्त्र विभाग, सेंट झेविअर्स कॉलेज, म्हापसा)
