गोव्याने देशाला अनेक पर्यटन प्रवाहांची दिशा दाखवली आहे. आता पुढील पाऊल म्हणजे अधिक काँक्रीट उभारणे नव्हे, तर निसर्गाचे जतन करणारे, स्थानिकांना रोजगार देणारे आणि पर्यटकांना अविस्मरणीय अनुभव देणारे पर्यटन विकसित करणे होय.
गोवा हे भारतातील सर्वाधिक लोकप्रिय पर्यटन स्थळांपैकी एक आहे. सुंदर समुद्रकिनारे, नद्या, खाड्या, मॅन्ग्रोव्हची जंगले आणि समृद्ध सांस्कृतिक वारसा यामुळे दरवर्षी लाखो पर्यटक येथे भेट देतात. मात्र, भविष्यात पर्यटनाचा खरा विकास हा केवळ पर्यटकांची संख्या वाढविण्यात नसून पर्यावरणाचे संवर्धन करत आकर्षक, दर्जेदार आणि शाश्वत पर्यटन अनुभव निर्माण करण्यात आहे. या दृष्टीने तरंगती हॉटेल्स (Floating Hotels) ही एक नाविन्यपूर्ण आणि पर्यावरणपूरक संकल्पना ठरू शकते.
अलीकडेच मला नॉर्वे देशाला भेट देण्याची संधी मिळाली. तेथे निसर्गाला कोणतीही हानी न पोहोचवता पर्यटनाचा विकास कसा करता येतो, याचा प्रत्यक्ष अनुभव मला आला. तलाव आणि फियोर्ड्समध्ये उभारण्यात आलेली तरंगती हॉटेल्स आजूबाजूच्या निसर्गाशी पूर्णपणे एकरूप झालेली दिसतात. सौरऊर्जेचा वापर, सांडपाण्याची प्रभावी प्रक्रिया, पर्यावरणपूरक बांधकाम आणि नैसर्गिक सौंदर्याचे जतन या तत्त्वांवर ही हॉटेल्स उभारण्यात आली आहेत.
नॉर्वेप्रमाणेच स्वीडन, फिनलँड, नेदरलँड्स, मालदीव आणि कॅनडा या देशांमध्येही तरंगत्या हॉटेल्स आणि इको-लॉजेस यशस्वीपणे विकसित करण्यात आल्या आहेत. या देशांनी पर्यटन विकास आणि पर्यावरण संवर्धन यांचा सुंदर समतोल साधला आहे. योग्य नियोजन, वैज्ञानिक दृष्टीकोन आणि कठोर पर्यावरणीय नियम यांच्या आधारे पर्यटनाची प्रगती साधता येते, हे त्यांनी जगासमोर सिद्ध केले आहे.
गोव्यामध्येही अशी संकल्पना यशस्वी होऊ शकते. समुद्रकिनाऱ्यांव्यतिरिक्त गोव्यात मांडवी, जुवारी आणि साळ नद्या, खाड्या, जलाशय, मॅन्ग्रोव्ह क्षेत्रे आणि शांत पाणवठे आहेत. या ठिकाणी पर्यावरणाला कोणतीही हानी न पोहोचवता मर्यादित प्रमाणात तरंगती इको-हॉटेल्स विकसित करण्याची मोठी संधी आहे.
पारंपरिक हॉटेल्ससाठी मोठ्या प्रमाणात जमिनीचा वापर करावा लागतो. त्याउलट, आधुनिक तरंगती हॉटेल्स सौरऊर्जा, पावसाच्या पाण्याचे संकलन, सांडपाण्याची प्रक्रिया आणि पर्यावरणपूरक साहित्याचा वापर करून उभारता येतात. मात्र, अशी कोणतीही योजना राबवण्यापूर्वी सखोल पर्यावरणीय परिणाम अभ्यास (Environmental Impact Assessment) करणे अत्यावश्यक आहे. संरक्षित जलक्षेत्रे, मॅन्ग्रोव्ह किंवा जैवविविधतेच्या दृष्टीने संवेदनशील भागांमध्ये अशा प्रकल्पांना परवानगी देऊ नये.
तरंगती हॉटेल्स केवळ पर्यटनालाच चालना देणार नाहीत, तर स्थानिक अर्थव्यवस्थेलाही बळ देतील. मच्छीमार, बोट चालक, स्थानिक कलाकार, मार्गदर्शक, स्वयंरोजगार करणारे युवक आणि पारंपरिक गोमंतकीय खाद्यपदार्थ बनविणारे उद्योजक यांना नवीन रोजगाराच्या संधी उपलब्ध होतील. पक्षीनिरीक्षण, मॅन्ग्रोव्ह सफर, कयाकिंग, गाव पर्यटन, स्थानिक खाद्यसंस्कृती आणि जैवविविधतेची ओळख अशा अनुभवांना जगभरातील पर्यटक मोठ्या प्रमाणात पसंती देत आहेत.
जैवविविधता आणि पर्यावरण संवर्धन क्षेत्रात संशोधन करणारी संशोधक म्हणून माझा ठाम विश्वास आहे की पर्यटनाचा विकास हा विज्ञानाधिष्ठित असला पाहिजे. प्रत्येक प्रकल्पात पर्यावरणीय वहनक्षमता (Carrying Capacity), पाण्याची गुणवत्ता, जैवविविधतेचे संरक्षण आणि स्थानिक लोकांचा सहभाग यांना सर्वोच्च प्राधान्य दिले पाहिजे. शाश्वत विकास ही केवळ घोषवाक्य न राहता ती प्रत्येक पर्यटन प्रकल्पाचा पाया बनली पाहिजे.
हवामान बदल, किनारपट्टीची धूप आणि वाढता पर्यटनाचा ताण या पार्श्वभूमीवर गोव्याने आता नवीन विचार स्वीकारण्याची गरज आहे. पर्यावरण संवर्धन आणि आर्थिक विकास यांचा समतोल साधत गोवा भारतातील शाश्वत पर्यटनाचा आदर्श ठरू शकतो.
गोव्याने देशाला अनेक पर्यटन प्रवाहांची दिशा दाखवली आहे. आता पुढील पाऊल म्हणजे अधिक काँक्रीट उभारणे नव्हे, तर निसर्गाचे जतन करणारे, स्थानिकांना रोजगार देणारे आणि पर्यटकांना अविस्मरणीय अनुभव देणारे पर्यटन विकसित करणे होय. योग्य नियोजन आणि पर्यावरणपूरक दृष्टीकोन स्वीकारल्यास तरंगती हॉटेल्स ही गोव्याच्या शाश्वत आणि आकर्षक पर्यटनाची नवी ओळख बनू शकतात.
- डॉ. सुजाता दाबोळकर
