अंधश्रद्धा नव्हे, निसर्गाशी नाते सांगणारी अनोखी परंपरा
मानवाने विज्ञानाच्या जोरावर निसर्गावर विजय मिळवण्याच्या कितीही बाता मारल्या, तरीही निसर्गाच्या एका रौद्र रूपापुढे आजही आधुनिक माणूस पूर्णपणे हतबल होतो, ते रूप म्हणजे महापूर होय. आजच्या काळात पूर आला की आपण आपत्ती व्यवस्थापन, पाण्याचे नियोजन, धरणांची पाणी पातळी आणि नुकसानीचे आकडे मोजू लागतो. पण शेकडो वर्षांपूर्वी जेव्हा कोणतीही आधुनिक यंत्रणा किंवा तंत्रज्ञान नव्हते, तेव्हा आपले पूर्वज या जलप्रलयाचा सामना कसा करत असतील याचा विचार करणे आवश्यक आहे. पूर्वीच्या काळी नदीला पूर आला की गावातील ज्येष्ठ मंडळी, महिला आणि मानकरी नदीकाठी गोळा व्हायचे आणि मोठ्या आदराने नदीची ओटी भरायचे. आजच्या आधुनिक आणि सोशल मीडियाच्या पिढीला हा निव्वळ एक अंधविश्वास किंवा कर्मकांड वाटू शकते, पण या परंपरेमागे आपल्या पूर्वजांची निसर्गाकडे पाहण्याची एक अत्यंत व्यापक, प्रगल्भ आणि वैज्ञानिक दृष्टी दडलेली होती.
भारतीय संस्कृतीचे सर्वात मोठे वैशिष्ट्य म्हणजे आपण निसर्गातल्या प्रत्येक घटकामध्ये देवत्व पाहतो. आपण नदीकडे केवळ हायड्रोजन आणि ऑक्सिजनचे संमिश्रण किंवा केवळ पाण्याचा प्रवाह म्हणून कधीच पाहिले नाही. आपल्या संस्कृतीसाठी नदी ही एक सजीव स्त्री आणि जिवंत शक्तिरूप आहे. म्हणूनच भारतातील गंगेपासून ते गोदावरीपर्यंत आणि कृष्णेपासून ते कावेरीपर्यंतच्या बहुतांश नद्यांची नावे स्त्रीलिंगी ठेवण्यात आली आहेत. जेव्हा नदीला स्त्री मानले जाते, तेव्हा तिच्याशी जोडलेले विधीही तिच्या मातृत्वाचा आणि स्त्रीत्वाचा सन्मान करणारे ठरतात. आपल्या पूर्वजांनी निसर्गाच्या चक्राला मानवी शरीराच्या चक्राशी अतिशय सुंदर पद्धतीने जोडले होते. जुन्या जाणत्या लोकांमध्ये पावसाळ्याच्या सुरुवातीला जेव्हा नदीला पहिला पूर येतो, पाणी गढूळ होते आणि त्यासोबत डोंगराळ भागातील माती व गाळ वाहून येतो, तेव्हा नदी रजस्वला म्हणजेच मासिक पाळी आलेली होते अशी संकल्पना मानली जायची.
ही संकल्पना केवळ धार्मिक कर्मकांड नव्हती, तर त्यामागे निसर्गाच्या नवनिर्मितीचा एक महान सोहळा लपलेला होता. स्त्री जशी मासिक पाळीनंतर नवीन जीव निर्माण करण्यास सक्षम होते, तसेच नदीने पुराच्या पाण्यातून वाहून आणलेला हा गाळ जमिनीला अत्यंत सुपीक बनवतो आणि भूमीला नवजीवन देतो. पुराच्या काळात नदी रौद्र, आक्रमक आणि स्पर्श न करण्याजोगी असते, पण हाच पूर ओसरल्यानंतर ती आपल्या पात्राभोवती सोन्यासारखी सुपीक जमीन मागे सोडून जाते, ज्यावर संपूर्ण गावाचे अन्नधान्य पिकते. जेव्हा एखाद्या विवाहित स्त्रीची ओटी भरली जाते, तेव्हा तिच्या समृद्धीचा आणि तिच्यातील प्रजोत्पादन क्षमतेचा आदर केला जातो. अगदी याच धर्तीवर, नदीच्या या जीवनदायी रूपाचा गौरव करण्यासाठी तिची ओटी भरली जात असे. तांदूळ, नारळ, खण आणि हळदी-कुंकवाने नदीकाठी जाऊन तिची पूजा करणे, हा पूर आणि मानवामधील एक भावनिक संवाद होता.
हा विधी केवळ दुर्गम गावां पुरता मर्यादित नव्हता, तर काही दशकांपूर्वीपर्यंत मोठ्या शहरांमध्येही ही परंपरा अधिकृतपणे पाळली जात असे. जेव्हा शहरातून वाहणाऱ्या नदीला पूर यायचा आणि पाणी एका विशिष्ट पातळीवर पोहोचायचे, तेव्हा शहराचे प्रथम नागरिक म्हणजेच महापौर स्वतः नदीकाठी जाऊन महापालिका आणि नागरिकांच्या वतीने नदीची ओटी भरत असत व तिची आरती करत असत. पुणे, नाशिक, नागपूर यांसारख्या अनेक शहरांच्या इतिहासात अशा घटनांची अधिकृत नोंद आढळते. हा एका अर्थाने निसर्गापुढे मानवाने नतमस्तक होण्याचा तो सोहळा असायचा.
केवळ भारतातच पुराला इतके महत्त्व आहे असे नाही, तर जगभरातील विविध संस्कृतींच्या इतिहासाचा अभ्यास केला, तर प्रत्येक संस्कृतीत महापुराच्या कथा आढळतात. ज्यू आणि ख्रिश्चन परंपरेत देवाच्या प्रकोपातून संपूर्ण सृष्टी वाचवण्यासाठी नोहाने एक मोठी नौका बांधल्याची कथा आहे. मेसोपोटेमियाच्या प्राचीन संस्कृतीतही गिल्गामेशच्या महाकाव्यात अशाच एका महापुराचा उल्लेख आहे. हिंदू पुराणातील मनूची कथाही अशीच आहे, जिथे भगवान विष्णूंनी मत्स्यावतार घेऊन ऋषी मनूंना आणि सजीवांच्या बियांना एका नौकेद्वारे महापुरातून वाचवले होते.
महापूर हे केवळ विनाशाचे प्रतीक नसून, जुने आणि वाईट नष्ट करून नवीन सृष्टीच्या निर्मितीची ती एक सुरुवात असते. आणि या नव्या सुरुवातीचे स्वागत करण्यासाठीच आपल्याकडे वेगवेगळ्या ऋतूंमध्ये, विशेषतः पुराच्या काळात आणि कापणीच्या उत्सवांमध्ये नदीचे विधी केले जातात. आधुनिक काळात आपण धरणांचे दरवाजे किती मीटरने उघडायचे, पूर रेषा किती आहे, यातच मग्न आहोत आणि परिणामी नदीची ओटी भरण्याची ही सुंदर परंपरा आज हळूहळू लुप्त होत चालली आहे. आजच्या पिढीला नदी ही केवळ एक वॉटर बॉडी किंवा सांडपाणी वाहून नेणारा मोठा नाला वाटते आहे.
जेव्हा आपण नदीला माता मानणे बंद केले आणि तिच्याबद्दलची कृतज्ञतेची भावना मनातून काढून टाकली, तेव्हापासूनच आपण नद्यांमध्ये कचरा टाकणे, पात्रांचे संकोचन करणे आणि निसर्गाशी खेळणे सुरू केले. त्याचेच दुष्परिणाम आज आपण दरवर्षी शहरांमध्ये येणाऱ्या कृत्रिम महापुराच्या रूपाने भोगत आहोत. आपल्या पूर्वजांची ही विचारसंपन्नता थक्क करणारी आहे. नदीला मान देणे म्हणजे केवळ पाण्याचा सन्मान करणे नसून भूमीचा, सुपीकतेचा आणि पर्यायाने स्वतःच्या अस्तित्वाचाच सन्मान करणे होय. हा विधी आपल्याला शिकवतो की, संकट कितीही मोठे असले तरी त्यातही लपलेली सकारात्मकता शोधून निसर्गाशी जुळवून घेणे हेच मानवाच्या हिताचे आहे. नदीची ओटी भरण्याचा हा विधी म्हणजे केवळ कर्मकांड नसून ती मानवाने निसर्गाशी जोडलेली एक भावनिक नाळ होती हे तरुणाईने समजून घेणे गरजेचे आहे.
