साखरेचे आरोग्यावरील दुष्परिणाम टाळण्यासाठी अनेकजण गूळ किंवा मधाचा पर्याय निवडतात. पण रक्तातील साखर वाढवण्यास गूळ आणि मधही कारणीभूत ठरतो, कसा ? वाचा.
पणजी : आधुनिक जीवनशैलीमध्ये मधुमेहाचे (डायबिटिज) प्रमाण वेगाने वाढत असून, या आजाराचे व्यवस्थापन करताना आहाराची योग्य निवड करणे अत्यंत महत्त्वाचे मानले जाते. साखरेचे आरोग्यावर होणारे दुष्परिणाम लक्षात घेऊन अनेक व्यक्ती साखरेला पर्याय म्हणून गूळ आणि मधाचा वापर करताना दिसतात. विशेषतः मधुमेह असलेल्या रुग्णांमध्ये अशी एक मोठी धारणा आहे की, गूळ आणि मध हे नैसर्गिक असल्याने ते साखरेपेक्षा अधिक सुरक्षित आहेत. मात्र, वैद्यकीय विज्ञान आणि तज्ज्ञ डॉक्टरांच्या मते हा समज पूर्णपणे योग्य नाही. साखर, गूळ आणि मध हे तिन्ही पदार्थ रक्तातील साखरेच्या पातळीवर सारखाच किंवा काही प्रमाणात अधिक तीव्र परिणाम करू शकतात, त्यामुळे त्यांचे सेवन करताना विशेष काळजी घेणे आवश्यक आहे.
वैद्यकीय विश्लेषणाअनुसार, साखर, गूळ आणि मध हे कार्बोहायड्रेट्सच्या एकाच प्रवर्गात मोडतात. साखरेमध्ये प्रामुख्याने सुक्रोजचे प्रमाण जास्त असते, तर गुळामध्ये सुक्रोज, फ्रुक्टोज आणि ग्लुकोज या तिन्हींचा समावेश असतो. मधाचा विचार केल्यास त्यात ग्लुकोज आणि फ्रुक्टोज असते, परंतु सुक्रोज नसते. हा रासायनिक रचनेतील फरक सोडला तर तिन्ही पदार्थ शरीरात गेल्यानंतर रक्तातील ग्लुकोजची पातळी वाढवण्याचेच काम करतात. अनेक रुग्णांचा असा युक्तिवाद असतो की गुळामध्ये खनिजे असतात आणि मधात अँटीऑक्सिडंट्स असतात. हे तथ्य जरी खरे असले तरी, या पदार्थांमध्ये असणाऱ्या खनिजांचे प्रमाण अत्यंत अल्प असते आणि त्यामुळे त्यांच्यामुळे रक्तातील साखरेवर होणारा नकारात्मक परिणाम कमी होत नाही. जर साखरेऐवजी सर्रास गुळाचा वापर केला, तर रुग्णाची शुगर लेव्हल कमी होण्याऐवजी उलट जास्त वाढू शकते.
या संदर्भातील सांख्यिकी आणि शास्त्रीय घटकांचा अभ्यास केल्यास असे दिसून येते की, गुळाचा ग्लायसेमिक इंडेक्स (GI) ८४.४ इतका उच्च आहे, जो रिफाइंड साखरेच्या बरोबरीचा किंवा काही वेळा त्यापेक्षाही जास्त असतो. उच्च ग्लायसेमिक इंडेक्स असलेले अन्नपदार्थ खाल्ल्यानंतर रक्तातील ग्लुकोजची पातळी अतिशय वेगाने वाढते, जी मधुमेही रुग्णांसाठी धोकादायक ठरू शकते. रासायनिक प्रक्रियेदरम्यान साखरेतील सर्व पोषक घटक नष्ट होतात, तर गुळामध्ये तांबे, मॅग्नेशियम, फॉस्फरस, कॅल्शियम, लोह आणि जस्त यांसारखे घटक टिकून राहतात. या दृष्टीने गूळ साखरेपेक्षा नक्कीच अधिक पोषक आहे, परंतु त्यातील साखरेचे एकूण प्रमाण (६५ ते ८५ टक्के सुक्रोज) साखरेइतकेच असते. तसेच, १०० ग्रॅम गुळातून सुमारे ३७५ कॅलरीज मिळतात, ज्या साखरेच्या रिकाम्या कॅलरीजच्या बरोबरीच्या आहेत. त्यामुळे कॅलरीज आणि शुगरच्या बाबतीत दोन्हींमध्ये कोणताही मोठा फरक उरत नाही. 
मधाच्या बाबतीतही अशीच खबरदारी घेणे गरजेचे आहे. एका चमचा कच्च्या मधातून शरीराला सुमारे ६० कॅलरीज आणि १७ ग्रॅम कार्बोहायड्रेट्स मिळतात. मधामध्ये अनेक जीवनसत्त्वे, खनिजे आणि पेशींचे नुकसान टाळणारे अँटीऑक्सिडंट्स असले तरी, ते शेवटी एक नैसर्गिक साखर आहे. टेबल शुगर किंवा गुळाच्या तुलनेत मधाचा रक्तातील साखरेवर होणारा परिणाम थोडा मंद असला, तरी ज्यांचा मधुमेह अनियंत्रित आहे अशा रुग्णांनी मधाचे सेवन करणे पूर्णपणे टाळले पाहिजे. साखरेचे पचन वेगाने होते आणि ती रक्तातील साखरेची पातळी त्वरित वाढवते, तर गुळातील सुक्रोज गुंतागुंतीचे असल्याने ते पचनास थोडा वेळ घेते. परिणामी, गुळामुळे रक्तातील साखर त्वरित न वाढता काही तासांनंतर वाढू लागते, जी शेवटी आरोग्यासाठी तितकीच अपायकारक ठरते.
या परिस्थितीमध्ये मधुमेह रुग्णांना जर गोड खाण्याची तीव्र इच्छा (क्रेव्हिंग) झाली, तर त्यांनी थेट साखरेचे किंवा गुळाचे पदार्थ खाण्याऐवजी काही सुरक्षित मार्ग अवलंबणे गरजेचे आहे. गोड खाण्यापूर्वी फायबरयुक्त सॅलड खाणे किंवा प्रोटीनयुक्त पदार्थांचे सेवन करणे फायदेशीर ठरते, ज्यामुळे रक्तातील साखरेची पातळी अचानक वाढत नाही. तसेच गोड चवीसाठी नैसर्गिक आणि सुरक्षित पर्याय म्हणून डॉक्टरांच्या सल्ल्याने 'स्टेव्हिया' किंवा 'मंक फ्रुट एक्स्ट्रॅक्ट' यांसारख्या साखरमुक्त घटकांचा वापर करता येऊ शकतो. याशिवाय, आहारात फायबर आणि प्रोटीनचे प्रमाण वाढवून संतुलित आहार घेणे हाच मधुमेहावर नियंत्रण ठेवण्याचा सर्वात प्रभावी मार्ग आहे. आहारातील थेट बदलांऐवजी नेहमी आपल्या फॅमिली डॉक्टरांचा किंवा आहारतज्ज्ञांचा वैयक्तिक सल्ला घेणे रुग्णांच्या हिताचे ठरते.
वरील लेख केवळ माहितीपर असून आरोग्यविषयक समस्यांच्या निवारणासाठी तज्ज्ञ डॉक्टरांशी संपर्क साधावा.
