आंघोळ

काल-परवाचीच गोष्ट असल्यासारखं वाटत होतं. सकाळची वेळ होती आणि बागेत हलकीशी ऊन-पावसाची शिरशिर सुरू होती. झाडांवरची फुले पावसाच्या स्पर्शाने ताजी-तवानी दिसत होती. मी हातात छोटीशी परडी घेऊन बागेत आले आणि पूजेसाठी एकेक करून फुले वेचू लागले. फुले वेचून झाल्यावर मी थोडी दमले आणि तिथेच एका कट्ट्यावर बसले. माझ्या हाताला अजूनही त्या ओल्या फुलांचा सुगंध रेंगाळत होता.

तेवढ्यात घराच्या आतून एक ओळखीचा आवाज आला. मैंने वळून पाहिले, तर माझे आजोबा एका लाकडी दांड्याचा आधार घेत हळूहळू पावले टाकत बाहेर येत होते. त्यांच्या त्या थरथरत्या चालण्यात आता पूर्वीसारखी ताकद उरली नव्हती, पण तरीही एक अथांग शांतता आणि समाधान त्यांच्या चेहऱ्यावर कायम असायचे.

आजोबांना पाहताच मी आपल्या रोजच्या सवयीप्रमाणे थोडीशी थट्टा केली, "आज कुठे चालली बैलगाडी तुझी?"

माझा तो खट्याळ आवाज ऐकून आजोबा थांबले. त्यांनी माझ्याकडे पाहिले आणि त्यांच्या त्या दात नसलेल्या ओठांवर एक निरागस, बालसुलभ हास्य उमटले. आपल्या गोड कोकणी लहेजात ते हळूच पुटपुटले, "राव, गो काय म्हाताऱ्याची फकाणा करतय..." आणि माझ्या हातातून ती सुवासिक फुले घेत ते देवाघराच्या DNIs च्या दिशेने निघून गेले.

त्यांचा तो साधा संवाद आणि ती संथ हालचाल माझ्या मनाला स्पर्शून गेली. ज्या दिवशी आजोबा आंघोळ करायचे, त्या दिवशी त्यांचा चेहरा अगदी वेगळाच, विलक्षण दिसायचा. एक प्रकारचं तृप्त समाधान, प्रसन्नता आणि आत्मिक शांतता त्यांच्या डोळ्यांत डोकावायची. त्या दिवशी पूजेचा मान पूर्णपणे आजोबांचा असायचा. देवापुढे आसन मांडून ते शांतपणे मंत्र म्हणायचे. त्यांचं ते भक्तिभावाने आणि तन्मयतेने केलेलं पूजन पाहताना पाहणाऱ्याचे मनही नकळत शांत व्हायचं.

घरात आजी आणि आजोबा असे दोघेच राहायचे. मला सुट्टी मिळाली की मी आवर्जून त्यांना भेटायला यायचे. आजी घराची सगळी कामे एकहाती सांभाळायची, पण वाढत्या वयामुळे आजोबांना रोज आंघोळीला नेणे आता तिला शारीरिकदृष्ट्या शक्य नव्हते. त्यामुळे 'एक दिवस आंघोळ आणि एक दिवस आंघोळीला विश्रांती' असे त्यांचे हक्काचे वेळापत्रक ठरले होते. पण तरीही, ज्या दिवशी आंघोळीची पाळी असायची, त्या दिवशी आजोबांचा उत्साह आणि आनंद काही वेगळाच असायचा.

त्यांना असं लहान मुलासारखं आनंदात पाहून माझ्या ओठांवर हसू यायचं. पण त्या हसण्यातूनच माझे मन हळूहळू भूतकाळाच्या विहिरीत सरकत जायचे.

पाच वर्षांपूर्वीचे धष्टपुष्ट आणि ऊर्जेने भरलेले आजोबा माझ्या डोळ्यांसमोर जिवंत व्हायचे. किती वेगळे होते ते! अत्यंत उत्साही, ताकदवान आणि सतत शेतात-गोठ्यात कामात गुंतलेले. त्या काळात आजोबा दिवसातून चक्क तीनदा आंघोळ करायचे. सकाळी गोठ्यातून गुरे ढोरे करून परत आल्यावर एकदा, दुपारी रखरखत्या रानातून काम करून आल्यावर एकदा, आणि संध्याकाळी जेवणापूर्वी किंवा झोपण्यापूर्वी अजून एकदा. त्यांच्यासाठी आंघोळ म्हणजे फक्त शरीर स्वच्छ करणे नव्हते, तर तो एक सोहळा होता, मनाचे समाधान आणि शांतता मिळवण्याचा तो एक मार्ग होता.

त्या काळात संध्याकाळची आंघोळ झाली की आजोबा चुलीपुढे येऊन बसायचे. तोवर चुलीवर आजीने ठेवलेला गरमागरम चहा तयार व्हायचा आणि त्याचा सुवास संपूर्ण कौलारू घरभर पसरायचा. आजोबा आम्हा सगळ्या मुलांना गोळा करायचे आणि स्वतःच्या हाताने आम्हांला चहा ओतून द्यायचे. सोबतीला पेडण्याच्या बाजारातून आणलेला तो साधाच मिक्स शेव असायचा, पण त्या चुलीच्या उबेत, शेव-चहाच्या स्वादात मिळणारा आनंद स्वर्गासारखा असायचा.

आम्ही सगळे मुले चुलीच्या प्रकाशात आजोबांभोवती घोळका करून त्यांच्या गोष्टी ऐकायचो. "आज गुरांनी काय केलं, कुठे गेली, रानात काय घडलं, या वर्षी काजूचं पीक कसं असणार, कोणती नवीन कलमे लावायची..." आजोबा सांगायचे. त्यांच्या प्रत्येक शब्दात समृद्ध अनुभव, माया आणि आयुष्याची एक खोल समज असायची.

हे सगळे आठवले की माझे मन भरून यायचे. पण आजारपणाने खचलेले आजोबा सुद्धा तेवढेच जवळचे वाटायचे, कदाचित त्याहूनही जास्त. त्यांच्या हसण्यात आता शब्द नव्हते, पण भावनांचा अथांग सागर होता. आंघोळीसाठी आतुर असणाऱ्या आजोबांना जर कोणी विचारले असते, "आजोबा, तुम्हाला पंचपक्वान्न खायचं का?" तर त्यांनी कदाचित हसून नकार दिला असता. पण जर विचारलं असतं, "आंघोळ करायची का?" तर त्यांनी नक्कीच डोळे मिटून अत्यंत सुखावून "हो" म्हटले असते. ते नेहमी म्हणायचे, "आंघोळ केली की शुद्ध झाल्यासारखं वाटतं. मन भरून जातं."

पण काळ सोकावला होता. शरीराने हळूहळू साथ सोडली. निसर्गाने त्यांच्या शरीरातील ती ताकदच हळूहळू काढून घेतली होती आणि हीच त्यांच्या आयुष्याची सर्वात मोठी खंत बनली होती.

...आंणि मग तो दिवस उजाडला.

सगळे काही शांत, स्तब्ध होते. आजोबा आजही माझ्या समोर होते. तसेच शांत, तसेच हसरे. पण कायमचे बदललेले. मी तुळशी वृंदावनासमोर उभी होते. माझ्या हातात पाण्याचा तांब्या होता. सकाळची हवा अगदी शांत होती, जणू निसर्गानेही आपला श्वास रोखला होता. आजोबांचा चेहरा खूप बारीक, आत ओढल्यासारखा दिसत होता, पण त्या चेहऱ्यावर अजूनही तेच परिचित, शांत हास्य होते.

तांब्यातले पाणी तेच होते, फक्त आज त्यात हळद मिसळलेली होती. माझ्या हातातला तो तांब्या मला प्रचंड जड वाटत होता. डोळ्यांतून वाहणाऱ्या अश्रूंना वाट करून देत, थरथरत्या हाताने मी आजोबांच्या पार्थिवावर पाणी सोडले.

त्या क्षणी एका अतीव सुन्न करणाऱ्या जाणिवेने माझ्या मनात घर केले... आजोबांची ही आंघोळ, त्यांच्या या पवित्र आणि लाडक्या शरीराची... आयुष्यातली शेवटची आंघोळ होती!

- स्नेहा गावडे