सारनाथ हे भारतातील अत्यंत पवित्र बौद्ध तीर्थक्षेत्रांपैकी एक आहे. वाराणसीच्या गजबजलेल्या वातावरणापेक्षा येथे अत्यंत शांत आणि प्रसन्न वातावरण अनुभवायला मिळाले.
वाराणसी येथे भेट दिल्यानंतर मला माझी पीएच.डी. लॅबमेट शीला पाल हिच्यासोबत सारनाथ येथे जाण्याची संधी मिळाली. शीला ही मूळची वाराणसीची असल्यामुळे प्रवासादरम्यान तिने आम्हाला त्या भागाचा इतिहास, संस्कृती आणि स्थानिक माहिती सांगितली. त्यामुळे हा प्रवास अधिक माहितीपूर्ण आणि संस्मरणीय ठरला.
सारनाथच्या रस्त्यांवरून आम्ही रिक्षाने जात असताना दूरवरून दिसणारी गौतम बुद्ध यांची विशाल मूर्ती माझ्या विशेष लक्षात राहिली. इतकी मोठी बुद्धमूर्ती मी याआधी कधीच पाहिली नव्हती. रिक्षातूनही ती सहज दिसत होती. त्या मूर्तीच्या शांत चेहऱ्यातून आणि भव्यतेतून शांतता, करुणा आणि अध्यात्मिकता जाणवत होती. सारनाथमध्ये प्रवेश करतानाच त्या मूर्तीने मनावर खोल प्रभाव टाकला.
सारनाथ हे भारतातील अत्यंत पवित्र बौद्ध तीर्थक्षेत्रांपैकी एक आहे. वाराणसीच्या गजबजलेल्या वातावरणापेक्षा येथे अत्यंत शांत आणि प्रसन्न वातावरण अनुभवायला मिळाले. हिरवळ, प्राचीन वास्तू, मंद बौद्ध मंत्रोच्चार आणि शांत परिसर यामुळे मनाला वेगळीच शांती मिळाली.
येथील स्वच्छता आणि शांतता विशेष जाणवली. भगव्या आणि मरून रंगाच्या वस्त्रांतील बौद्ध भिक्षू ध्यान करताना, प्रार्थना करताना किंवा पर्यटकांना मार्गदर्शन करताना दिसत होते. थायलंड, जपान, तिबेट, श्रीलंका आणि म्यानमार अशा विविध देशांतील पर्यटक आणि भाविक येथे भेट देत होते. त्यामुळे बौद्ध धर्माचा जागतिक प्रभाव स्पष्ट जाणवत होता.
आम्ही धमेक स्तूप पाहण्यासाठी गेलो. हा विशाल स्तूप म्हणजेच ते ठिकाण जिथे गौतम बुद्ध यांनी ज्ञानप्राप्तीनंतर आपले पहिले प्रवचन दिले होते. स्तूपावरील सुंदर नक्षीकाम आणि प्राचीन दगडी रचना पाहून भारतीय स्थापत्यकलेचे वैभव जाणवले.
या स्तूपाजवळ मी एक छायाचित्रही काढले. प्राचीन इतिहास आणि अध्यात्म यांचे प्रतीक असलेल्या या स्तूपासमोर उभे राहून फोटो काढणे हा अत्यंत खास अनुभव होता. त्या छायाचित्रात केवळ एक स्मृती नाही, तर इतिहास, संस्कृती आणि अध्यात्माशी जोडलेला एक सुंदर क्षण जपला गेला आहे.
आम्ही मुलगंध कुटी विहार या सुंदर बौद्ध मंदिरालाही भेट दिली. मंदिराच्या आत बुद्धांच्या जीवनातील प्रसंग दर्शवणारी सुंदर चित्रे होती. अगरबत्तीचा सुगंध, शांत प्रार्थना आणि ध्यानमय वातावरणामुळे मन प्रसन्न झाले. मंदिरातील सुवर्ण बुद्धमूर्ती अत्यंत शांत आणि आकर्षक वाटत होती.
सारनाथमध्ये विविध देशांनी बांधलेली बौद्ध मंदिरे आणि मठ पाहायला मिळाले. थायलंडच्या मंदिराची सुवर्ण सजावट तर तिबेटी मठावरील रंगीबेरंगी प्रार्थना पताका विशेष आकर्षक होत्या. या वास्तूंमधून बौद्ध संस्कृतीचा जागतिक प्रसार आणि विविधतेतील एकता दिसून येत होती.
आम्ही सारनाथ पुरातत्त्व संग्रहालय देखील पाहिले. येथे प्राचीन मूर्ती, शिलालेख आणि भारताचे राष्ट्रीय चिन्ह असलेले अशोक स्तंभाचे सिंहमुकुट पाहायला मिळाले. या संग्रहालयामुळे सारनाथच्या समृद्ध इतिहासाची अधिक माहिती मिळाली.
संपूर्ण परिसरात हिरवळ, फुलझाडे आणि मोठी झाडे असल्यामुळे वातावरण अधिक सुंदर आणि शांत वाटत होते. पक्ष्यांचा किलबिलाट आणि मंद वारा यामुळे मनाला विशेष समाधान मिळाले. वनस्पतीशास्त्रज्ञ म्हणून मला निसर्ग, इतिहास आणि अध्यात्म यांचा सुंदर संगम येथे अनुभवायला मिळाला.
गौतम बुद्ध यांचा एक विचार मला या भेटीदरम्यान सतत आठवत राहिला, ‘शांतता आपल्या आतून येते; ती बाहेर शोधू नका.’
एकूणच, माझी मैत्रीण शीला पाल हिच्यासोबत केलेली सारनाथ भेट ही ज्ञान, अध्यात्म, मैत्री आणि संस्कृतीचा सुंदर अनुभव देणारी ठरली. ही भेट माझ्या आयुष्यात कायम स्मरणात राहील.
- डॉ. सुजाता दाबोळकर
