अॅन अॅपल अ डे..

​​आपण सगळे लहानपणापासून हे ऐकत आलो आहोत. सोपं, लक्षात राहणारं आणि दिलासा देणारं. पण हळूहळू या विचाराने आपल्या मनावर अपेक्षेपेक्षा जास्त प्रभाव टाकला. आपल्याला वाटू लागलं की एक ‘हेल्दी’ अन्न संपूर्ण आरोग्याचं प्रतिनिधित्व करू शकतं, नैसर्गिक आहे म्हणजे ते मनमोकळं खाऊ शकतो, आणि फळं म्हणजेच आरोग्य.

पण आरोग्य एखाद्या एकाच सवयीवर किंवा एका अन्नावर अवलंबून नसतं.

फळं आणि भाज्या महत्त्वाच्या आहेत कारण त्या ‘हलक्या’ किंवा ‘खायला सोप्या’ आहेत म्हणून नाही, तर त्या शरीराला आवश्यक असलेले व्हिटॅमिन्स, मिनरल्स, अँटिऑक्सिडंट्स, फायबर आणि प्रीबायोटिक्स देतात. या गोष्टी शरीराच्या मूलभूत कार्यांना आधार देतात. संतुलन राखायला, कार्य व्यवस्थित चालू ठेवायला आणि दीर्घकालीन आरोग्य टिकवायला मदत करतात. पण हे फायदे एका अन्नातून मिळत नाहीत. ते विविधता आणि सातत्यातून मिळतात.

सुरुवातीला एक मूलभूत गैरसमज दुरुस्त करणं गरजेचं आहे. 

वनस्पतिशास्त्रानुसार, फळ म्हणजे फुलापासून तयार होणारी आणि बिया असलेली कोणतीही गोष्ट. म्हणजे तांत्रिकदृष्ट्या आपण ज्या गोष्टींना भाज्या म्हणतो, त्या अनेकदा फळं असतात. पण स्वयंपाकघरात आपण त्यांना भाज्या म्हणतो कारण त्या गोड नसून तुरट चवीच्या असतात आणि शिजवून खाल्ल्या जातात. कालांतराने या स्वयंपाकातील व्याख्येने शास्त्रीय व्याख्येची जागा घेतली, आणि आपल्याला वाटू लागलं की फळं म्हणजे फक्त गोड आणि कच्चं खायचं अन्न.

आपण ज्या फळांना भाज्या म्हणतो, ती अनेकदा कमी साखर असलेली आणि प्रति कॅलरी जास्त पोषणमूल्य असलेली असतात. शिजवल्याने ती अधिक पचायला सोपी होतात, त्यांच्या रचनेत बदल होतो आणि शरीर त्यांचा अधिक चांगला उपयोग करू शकतं.

ICMR-NIN 2024 च्या मार्गदर्शक तत्त्वांनुसार, दररोज सुमारे ४०० ग्रॅम भाज्यांचे (हिरव्या पालेभाज्या, मुळे आणि कंदभाज्या यांसह) आणि १०० ग्रॅम फळांचे सेवन करण्याची शिफारस करण्यात आली आहे. 

दुसरीकडे, “फळं खा” म्हटलं की आपल्या डोळ्यासमोर सफरचंद, केळी, द्राक्षं, पपई किंवा परदेशातून आलेली फळं येतात. ही खायला सोपी असतात आणि खूप खाल्ली तरीसुद्धा पोटभरल्यासारखं वाटत नाही. यामध्ये फ्रक्टोज जास्त असतो.

ही फळं पोषक असतातच, पण प्रश्न त्यांच्या अस्तित्वाचा नाही, तर त्यांचा वापर कसा आणि किती केला जातो याचा आहे. जेव्हा खाणं वारंवार आणि नकळत होतं, तेव्हा फ्रक्टोजचं प्रमाण वाढतं. फ्रक्टोज मुख्यतः यकृतात प्रक्रिया होतं आणि ते पोटभरल्याचा स्पष्ट संकेत देत नाही. तसेच ते रक्तातील साखर लगेच वाढवत नाही, त्यामुळे सुरक्षित असल्याचा भास निर्माण होऊ शकतो.

जर आपले जेवण आधीच चांगल्या प्रकारे शिजवलेल्या, फायबरयुक्त आणि पोषणमूल्य असलेल्या वनस्पतीजन्य अन्नावर आधारित असेल, तर वारंवार फळं खाण्याची गरज नसते. गोड फळं खाऊ शकतो पण जाणीवपूर्वक, सवयीने नाही.

आजच्या काळात आणखी एक गोष्ट आपण दुर्लक्षित करतो, अन्न उत्पादनाची पद्धत. मागणी वाढल्यामुळे फळं अधिक गोड, मोठी आणि आकर्षक दिसण्यासाठी तयार केल्या जातात. रासायनिक पद्धतीने पिकवणं आणि बाह्य प्रक्रिया सामान्य झाल्या आहेत. फळं कच्ची खाल्ली जातात आणि दिसण्यावर निवडली जातात, त्यामुळे त्यात बदल करणं सोपं असतं.

याच वेळी भाज्या हळूहळू दुय्यम ठरत गेल्या. फळं ‘फ्री फूड’ झाली, आणि भाज्या, विशेषतः शिजवलेल्या पुरेशा प्रमाणात खाल्ल्या जात नाहीत. यामुळे आहारातील संतुलन बिघडतं, पचनावर परिणाम होतो, आणि शरीराला आवश्यक घटक कमी पडतात जरी आपल्याला वाटत असलं की आपण नीट खात आहोत.

भाज्या लक्झरी नाहीत किंवा विशेषाधिकार नाहीत, त्या संतुलित आहाराचा सर्वात किफायतशीर आणि पोषक पाया आहेत. पण फॅन्सी फळं, विशेषतः जास्त प्रमाणात खाणं, अनेकदा पोषणापेक्षा जीवनशैलीचा भाग बनतं.

खरं महत्त्वाचं काय? “आज मी फळं खाल्ली का?” हा प्रश्न विचारण्याऐवजी “आपल्या ताटात खरंच काय आहे?” हे पाहणं. प्रत्येक जेवणात पुरेशा भाज्या आहेत का? फक्त नावालाच नाही! तर मुख्य घटक म्हणून.

आजच्या धावपळीच्या जीवनात फळं खाणं अनेकदा सोयीसाठी होतं. आपण गोष्टींचं अतिसुलभीकरण केलं आहे.

उद्दिष्ट ‘हेल्दी डाएट’ नाही, तर ‘संतुलित आहार’ आहे. कारण योग्य अन्नदेखील चुकीच्या पद्धतीने वापरलं तर असंतुलन निर्माण करू शकतं.

याउलट, स्थानिक आणि हंगामी पिकलेली फळं व भाज्या अधिक नैसर्गिक, ताजी आणि कमी रासायनिक प्रक्रियेतून गेलेली असतात. अशी अन्नपद्धती केवळ शरीरासाठीच नव्हे तर पर्यावरण आणि स्थानिक शेतकऱ्यांसाठीही अधिक हितकारक ठरते.

खरं आरोग्य “दररोज एक सफरचंद..” किंवा कोणत्याही एकाच सुपरफूड किंवा सप्लिमेंटवर अवलंबून नसतं. ते आपण सातत्याने काय निवडतो यावर अवलंबून असतं. सोपं, नैसर्गिक, स्थानिक आणि ऋतुनुसार उपलब्ध अन्न.

- डॉ.  स्नेहल नाईक, म्हार्दोळ