बीजांची अंकुरण प्रक्रिया अंतराळात कशी घडते, याचा अभ्यास करून विद्यार्थ्यांमध्ये विज्ञानाविषयी उत्सुकता निर्माण करण्याचा प्रयत्न केला जात आहे. यामुळे तरुण पिढीला अंतराळ संशोधनाची प्रेरणा मिळू शकते.
अंतराळात पृथ्वीभोवती फिरणाऱ्या इंटरनॅशनल स्पेस स्टेशन (ISS) वर राहणारे अंतराळवीर अनेक महत्त्वाचे वैज्ञानिक प्रयोग करत आहेत. हे प्रयोग केवळ अंतराळ संशोधनापुरते मर्यादित नसून त्यांचा थेट उपयोग पृथ्वीवरील मानवजातीसाठीही होऊ शकतो. ISS ही एक अनोखी प्रयोगशाळा आहे, जिथे गुरुत्वाकर्षण जवळजवळ नसते. त्यामुळे अनेक नैसर्गिक प्रक्रिया वेगळ्या प्रकारे घडताना पाहता येतात. सध्या अंतराळवीर कर्करोग संशोधन, आरोग्य तपासणी आणि अंतराळ शेती अशा विविध क्षेत्रांमध्ये काम करत आहेत.
सध्या सुरू असलेल्या महत्त्वाच्या प्रयोगांपैकी एक म्हणजे कर्करोगावरील संशोधन. नासाचे अंतराळवीर ख्रिस विल्यम्स आणि युरोपियन स्पेस एजन्सीच्या सोफी अॅडेनोट यांनी एकत्र येऊन डीएनए वर आधारित विशेष पदार्थांवर संशोधन केले. हा प्रयोग "डीएनए नॅनो थेरप्युटिक्स-3" म्हणून ओळखला जातो. या संशोधनाचा उद्देश म्हणजे डीएनएच्या रचनेचा वापर करून नवीन औषधे तयार करणे. भविष्यात यामुळे केमोथेरपी आणि इम्युनोथेरपीसारख्या उपचार अधिक प्रभावी बनू शकतात, ज्यामुळे कर्करोग पेशींवर अचूकपणे परिणाम करता येईल. सूक्ष्म गुरुत्वाकर्षणात (microgravity) हे प्रयोग केल्यामुळे वैज्ञानिकांना रेणूंची रचना आणि वर्तन अधिक चांगल्या प्रकारे समजते.
अंतराळात दीर्घकाळ राहण्यासाठी अंतराळवीरांचे आरोग्य चांगले राहणे खूप महत्त्वाचे असते. गुरुत्वाकर्षण नसल्यामुळे शरीरातील स्नायू आणि हाडे कमकुवत होऊ शकतात. त्यामुळे अंतराळवीर नियमितपणे व्यायाम करतात. ख्रिस विल्यम्स यांनी "युरोपियन एन्हान्स्ड एक्सप्लोरेशन एक्सरसाइज डिव्हाइस (E4D)" या नवीन व्यायाम उपकरणाची चाचणी केली. हे उपकरण व्यायाम करताना वेग, शक्ती आणि हृदयाची गती यांचा डेटा नोंदवते. त्यामुळे अंतराळातील व्यायाम किती प्रभावी आहे हे समजण्यास मदत होते.
याशिवाय अंतराळवीर नियमित आरोग्य तपासणीही करतात. ते रक्तदाब मोजतात आणि अल्ट्रासाऊंड मशीनच्या साहाय्याने हृदय व रक्तवाहिन्यांची तपासणी करतात. अंतराळातील परिस्थितीचा मानवी शरीरावर काय परिणाम होतो, हे समजून घेण्यासाठी या तपासण्या अत्यंत महत्त्वाच्या आहेत. यामुळे भविष्यातील दीर्घ अंतराळ मोहिमा; जसे की मंगळ ग्रहावरील मोहिमा सुरक्षित बनवता येतील. तसेच, या संशोधनाचा उपयोग पृथ्वीवरील हृदयविकार समजून घेण्यासाठीही होऊ शकतो.
अंतराळातील आणखी एक आकर्षक प्रयोग म्हणजे अंतराळ शेती. अंतराळवीर "व्हेजी" नावाच्या विशेष यंत्रात अल्फाल्फा सारखी झाडे वाढवत आहेत. ते झाडांना पाणी घालतात, त्यांची वाढ निरीक्षण करतात आणि छायाचित्रे घेतात. या प्रयोगातून गुरुत्वाकर्षणाशिवाय झाडांची वाढ कशी होते आणि सूक्ष्मजंतूंशी त्यांचे संबंध कसे असतात, हे समजते. भविष्यात दीर्घ अंतराळ मोहिमांमध्ये अन्न उत्पादनासाठी ही माहिती अत्यंत उपयुक्त ठरणार आहे. तसेच, पृथ्वीवरील कठीण परिस्थितीत शेती सुधारण्यासाठीही याचा फायदा होऊ शकतो.
अंतराळवीर काही शैक्षणिक प्रयोगही करत आहेत. बीजांची अंकुरण प्रक्रिया अंतराळात कशी घडते, याचा अभ्यास करून विद्यार्थ्यांमध्ये विज्ञानाविषयी उत्सुकता निर्माण करण्याचा प्रयत्न केला जात आहे. यामुळे तरुण पिढीला अंतराळ संशोधनाची प्रेरणा मिळू शकते.
प्रयोगांबरोबरच अंतराळवीर दैनंदिन कामेही करतात. ते स्पेससूटची दुरुस्ती करतात, उपकरणे व्यवस्थित लावतात आणि नवीन आलेल्या साहित्याचे व्यवस्थापन करतात. नुकतेच त्यांनी एका मालवाहू अंतराळयानातून आलेले अन्न, इंधन आणि इतर साहित्य उघडून व्यवस्थित ठेवले.
ISS वर सुरू असलेले हे संशोधन आपल्याला दाखवते की अंतराळातील विज्ञानाचा उपयोग पृथ्वीवरील जीवन सुधारण्यासाठी कसा होऊ शकतो. नवीन औषधनिर्मिती, आरोग्य समज आणि शेतीतील सुधारणा यांसारख्या अनेक क्षेत्रांमध्ये हे प्रयोग महत्त्वाची भूमिका बजावत आहेत. भविष्यात चंद्र आणि मंगळावर जाण्याच्या मोहिमांसाठीही हे संशोधन मार्गदर्शक ठरणार आहे.
निष्कर्षतः, अंतराळ संशोधन हे केवळ अवकाशात जाण्यापुरते मर्यादित नाही, तर ते पृथ्वीवरील जीवन अधिक चांगले करण्यासाठीही अत्यंत महत्त्वाचे आहे. ISS वरील अंतराळवीरांचे प्रयत्न विज्ञान, आरोग्य आणि तंत्रज्ञानाच्या भविष्यास आकार देत आहेत.
- डॉ. सुजाता दाबोळकर
