पर्तगाळी मठाचा अनुभव हा केवळ धार्मिक नसून एक भावनिक आणि आध्यात्मिक प्रवास आहे. येथे येणारी प्रत्येक व्यक्ती काही ना काही सकारात्मक अनुभव घेऊन परत जाते. माझ्यासाठी हा अनुभव आयुष्यभर लक्षात राहणारा आहे.
दक्षिण गोव्याच्या हिरव्यागार निसर्गरम्य परिसरात वसलेला पर्तगाळी मठ हे केवळ एक धार्मिक स्थळ नसून गोमंतकीय इतिहास, संस्कृती आणि श्रद्धेचा जिवंत साक्षीदार आहे. पैंगिण या शांत आणि निसर्गाच्या कुशीत विसावलेल्या गावात असलेला हा मठ मनाला एक वेगळीच शांती आणि समाधान देतो. मी जेव्हा या मठाला भेट दिली, तेव्हा मला केवळ देवदर्शन झाले नाही, तर एक असा अनुभव मिळाला जो शब्दात मांडणे कठीण आहे. खरं सांगायचं तर, तिथून परत येताना मन अजिबात तयार नव्हतं; “वहाँ से आने का मन ही नहीं करता...” ही भावना मला अगदी खरी वाटली.
पर्तगाळी मठाचा इतिहास अत्यंत प्राचीन आणि गौरवशाली आहे. 'श्री संस्थान गोकर्ण पर्तगाळी जीवोत्तम मठ' या परंपरेशी संबंधित असलेला हा मठ गोमंतकीय समाजाच्या धार्मिक आणि सांस्कृतिक जतनासाठी उभा राहिलेला एक महत्त्वाचा आधारस्तंभ आहे. पोर्तुगीजांच्या काळात गोव्यात हिंदू धर्मावर अनेक निर्बंध आले होते. अनेक मंदिरे उद्ध्वस्त झाली, धार्मिक परंपरा धोक्यात आल्या आणि लोकांना आपली श्रद्धा जपण्यासाठी संघर्ष करावा लागला. अशा कठीण काळात काही संत आणि गुरूंनी धर्मसंरक्षणाचे कार्य हाती घेतले आणि सुरक्षित ठिकाणी स्थलांतर करून या मठाची उभारणी केली. त्यामुळे या मठात केवळ पूजा-अर्चा नाही, तर इतिहासाची आणि संघर्षाची जाणीव पावलोपावली होते.
मठाच्या वास्तूची भव्यता आणि कलात्मकता मनाला भारावून टाकते. लाल आणि पांढऱ्या रंगातील भिंती, त्यावर रेखाटलेली पारंपरिक भित्तीचित्रे आणि सूक्ष्म नक्षीकाम असलेले खांब हे सर्व घटक एक वेगळाच सौंदर्यानुभव देतात. छतावर लटकणारे भव्य झुंबर आणि प्रकाशयोजना संपूर्ण सभागृहाला एक राजेशाही रूप देते. लाकडी कोरीवकाम हा या मठाचा सर्वात आकर्षक भाग आहे. मूर्ती, दरवाजे आणि खांबांवरील कोरीव काम इतके बारकाईने केले आहे की, ते पाहताना कलाकाराच्या कौशल्याचा आदर वाटतो. प्रत्येक नक्षी, प्रत्येक आकृती जणू काहीतरी सांगत असते; जणू इतिहास स्वतः आपल्याशी संवाद साधत आहे.
मठात प्रवेश करताच एक वेगळीच आध्यात्मिक ऊर्जा जाणवते. येथे प्रतिष्ठित असलेल्या श्री राम, सीता आणि लक्ष्मण यांच्या मूर्ती अतिशय सुंदर आणि भावपूर्ण आहेत. लाकडातून कोरलेल्या या मूर्तींवर फुलांच्या माळा, पारंपरिक अलंकार आणि सुंदर सजावट केलेली असते. या मूर्ती पाहताना मनात आपोआप भक्तीभाव निर्माण होतो. मठात होणारी पूजा, आरती आणि धार्मिक विधी अत्यंत शिस्तबद्ध आणि पारंपरिक पद्धतीने पार पडतात. आरतीच्या वेळी घुमणारे मंत्रोच्चार, घंटांचा नाद आणि भक्तांचा एकत्रित सहभाग वातावरणाला अधिकच पवित्र आणि दिव्य बनवतो. त्या क्षणी आपण आपल्या सर्व चिंता विसरून आध्यात्मिक अनुभवात हरवून जातो.
माझ्या अनुभवातील सर्वात महत्त्वाचा भाग म्हणजे तिथे मिळालेली मानसिक शांतता. गर्दी असूनही तिथे एक प्रकारची स्थिरता आणि सकारात्मक ऊर्जा जाणवते. लोक आपापल्या भक्तीत मग्न असतात आणि त्या वातावरणात एक वेगळीच एकाग्रता निर्माण होते. मी काही वेळ तिथे शांतपणे बसले आणि त्या वातावरणाचा अनुभव घेतला; त्या काही क्षणांनी मन पूर्णपणे प्रसन्न झाले. खरंच, अशा ठिकाणी वेळ कसा जातो ते कळतच नाही. तिथून निघताना मन खूप जड झाले आणि पुन्हा पुन्हा त्या ठिकाणी यावे असे वाटत राहिले.
पर्तगाळी मठात वर्षभर विविध सण आणि उत्सव मोठ्या उत्साहात साजरे केले जातात. रामनवमी, दत्त जयंती, गुरुपौर्णिमा यांसारख्या सणांच्या वेळी मठात विशेष सजावट केली जाते. फुलांची सुंदर आरास, दिव्यांची रोषणाई आणि भजन-कीर्तनामुळे वातावरण अत्यंत आनंददायी होते. या उत्सवांमध्ये सहभागी होणाऱ्या भक्तांची संख्या मोठी असते, परंतु त्या गर्दीतही एक शिस्त आणि भक्तिभाव स्पष्टपणे दिसून येतो. या सणांमुळे मठाचे धार्मिक आणि सांस्कृतिक महत्त्व अधिकच अधोरेखित होते. हा मठ केवळ धार्मिक कार्यापुरता मर्यादित नाही, तर तो सामाजिक आणि सांस्कृतिक कार्याचेही केंद्र आहे. येथे धार्मिक शिक्षण दिले जाते, सांस्कृतिक कार्यक्रम आयोजित केले जातात आणि समाजसेवेच्या विविध उपक्रमांद्वारे लोकांमध्ये जागरूकता निर्माण केली जाते. त्यामुळे पर्तगाळी मठ हा केवळ श्रद्धेचा नव्हे, तर समाजजागृतीचा देखील एक महत्त्वाचा केंद्रबिंदू आहे. मठाच्या सभोवतालचा निसर्ग त्याच्या सौंदर्यात आणखी भर घालतो. हिरवीगार झाडे, स्वच्छ-प्रसन्न हवा आणि शांत वातावरणामुळे येथे एक वेगळीच ऊर्जा जाणवते. शहरातील गोंगाट आणि धावपळीपासून दूर येथे काही वेळ घालवला की मन पूर्णपणे शांत होते. ध्यानधारणा आणि आत्मचिंतनासाठी हे ठिकाण अत्यंत योग्य आहे.
पर्तगाळी मठाचा अनुभव हा केवळ धार्मिक नसून एक भावनिक आणि आध्यात्मिक प्रवास आहे. येथे येणारी प्रत्येक व्यक्ती काही ना काही सकारात्मक अनुभव घेऊन परत जाते. माझ्यासाठी हा अनुभव आयुष्यभर लक्षात राहणारा आहे. या मठाने मला शांती, समाधान आणि आत्मिक आनंद दिला. एकंदरीत, पर्तगाळी मठ हा श्रद्धा, इतिहास, कला आणि निसर्ग यांचा अद्वितीय संगम आहे. येथे प्रत्येक गोष्टीत एक वेगळीच दिव्यता आहे. म्हणूनच असं वाटतं की, "एकदा येथे आलात, तर परत जाण्याचे मनच होत नाही."
- वर्धा हरमलकर
