मध्यपूर्वेतील तणाव पुन्हा एकदा उफाळून आला आहे. पाकिस्तानमध्ये इराणसोबत झालेल्या शांतता चर्चेचे अपयश आणि त्यानंतर अमेरिकेने होर्मुझ सामुद्रधुनीत इराणच्या बंदरांवर नाकेबंदी लागू करण्याचा निर्णय घेतल्याने जागतिक राजकारणात खळबळ उडाली आहे. या घडामोडींनी केवळ प्रादेशिक नव्हे, तर जागतिक पातळीवर अस्थिरतेचे सावट निर्माण केले आहे.
अमेरिकेचे राष्ट्राध्यक्ष डोनाल्ड ट्रम्प यांनी घेतलेला हा निर्णय आक्रमक धोरणाचा भाग मानला जात आहे. होर्मुझ सामुद्रधुनी ही जागतिक तेल वाहतुकीसाठी अत्यंत महत्त्वाची मानली जाते. त्यामुळे येथे कोणतीही लष्करी किंवा राजकीय हालचाल झाली, तर त्याचे परिणाम थेट जागतिक अर्थव्यवस्थेवर होतात. ट्रम्प प्रशासनाने इराणवर दबाव आणण्याचा प्रयत्न म्हणून ही नाकेबंदी केली असली, तरी त्यातून संघर्ष अधिक चिघळण्याची शक्यता नाकारता येत नाही. इराणने या कारवाईवर तीव्र प्रतिक्रिया नोंदवली असून, ती आंतरराष्ट्रीय नियमांचे उल्लंघन असल्याचे म्हटले आहे. पण या प्रकरणात सर्वात महत्त्वाचा टप्पा म्हणजे चीनची भूमिका. चीनने अमेरिकेच्या या पावलावर कठोर टीका करत ‘जंगलराज’ हा शब्दप्रयोग केला आहे. राष्ट्राध्यक्ष शी जिनपिंग यांनी स्पष्ट शब्दांत सांगितले की, जगाला पुन्हा ‘जंगलाच्या कायद्याकडे’ नेण्याचा प्रयत्न सहन केला जाणार नाही. हा केवळ शब्दांचा इशारा नसून, बहुपक्षीय व्यवस्थेचे समर्थन करण्याचा चीनचा प्रयत्न आहे.
चीन आणि स्पेन यांचा या मुद्द्यावर एकत्र येणे हीदेखील महत्त्वाची बाब आहे. यामुळे अमेरिका आणि तिच्या धोरणांना विरोध करणाऱ्या देशांचा एक नवीन गट तयार होण्याची चिन्हे दिसू लागली आहेत. विशेषतः चीनने अमेरिकेच्या ५० टक्के टॅरिफच्या धमकीलाही प्रत्युत्तर देण्याचा इशारा दिल्याने व्यापारयुद्धाचा धोका अधिक गडद झाला आहे. चीनकडून इराणला हवाई संरक्षण प्रणाली पुरवली जात असल्याच्या अमेरिकन आरोपांमुळे परिस्थिती आणखी गुंतागुंतीची बनली आहे. जरी चीनने हे आरोप फेटाळले असले, तरी गुप्तचर अहवालांमधील दावे वेगळे चित्र रंगवत आहेत. जर हे खरे ठरले, तर अमेरिका-चीन संबंध आणखी ताणले जाण्याची शक्यता आहे.
चीनच्या परराष्ट्र मंत्रालयाने अमेरिकेच्या नाकेबंदीला ‘धोकादायक’ ठरवत इशारा दिला आहे की, यामुळे आधीच नाजूक असलेले युद्धविराम करार अधिक धोक्यात येतील. होर्मुझ सामुद्रधुनीतील वाहतुकीची सुरक्षितता धोक्यात आल्यास, त्याचा थेट परिणाम जागतिक पुरवठा साखळीवर होऊ शकतो. एकंदरीत, या संपूर्ण घडामोडींमध्ये केवळ दोन देशांतील संघर्ष नाही, तर महासत्तांमधील वर्चस्वाच्या लढाईची छाया स्पष्ट दिसते. अशा परिस्थितीत कोणतीही चुकीची पावले जागतिक पातळीवर मोठा संकट निर्माण करू शकतात. त्यामुळे संयम आणि संवाद हाच या समस्येचा खरा मार्ग ठरू शकतो.
- सचिन दळवी
