बलुचिस्तानमधील असंतोष वाढत राहिला तर तो पाकिस्तानच्या अखंडतेसाठी गंभीर धोका ठरू शकतो. पाकिस्तानच्या उत्तर-पश्चिम भागात राहणाऱ्या पश्तून समुदायामध्येही असंतोष वाढत आहे.
दक्षिण आशियातील राजकारणात पाकिस्तान हा देश अनेक दशकांपासून अस्थिरतेचे केंद्र राहिला आहे. १९४७ मध्ये भारतापासून वेगळा झाल्यानंतर पाकिस्तानने लष्करी सत्ता, धार्मिक अतिरेकी विचारसरणी, आर्थिक संकट आणि प्रादेशिक असंतोष यांचा दीर्घ इतिहास अनुभवला. १९७१ मध्ये पूर्व पाकिस्तान वेगळा होऊन बांगला देश निर्माण झाला; तेव्हा पाकिस्तानच्या अखंडतेला मोठा धक्का बसला. आज पुन्हा एकदा पाकिस्तानमध्ये अशीच परिस्थिती निर्माण होत असल्याची चर्चा आंतरराष्ट्रीय राजकारणात सुरू झाली आहे. आजच्या घडीला राजकीय अराजकता, आर्थिक दिवाळखोरीची भीती, प्रादेशिक असंतोष आणि दहशतवाद या सर्व घटकांमुळे पाकिस्तान पुन्हा तुटण्याच्या धोक्याबद्दल चर्चा वाढू लागली आहे. पाकिस्तानमध्ये लोकशाही संस्था कधीच पूर्णपणे स्थिर झाल्या नाहीत. स्वातंत्र्यानंतर अनेक वेळा लष्करी राजवट आली. आजही राजकारणावर सैन्याचा मोठा प्रभाव आहे. अलीकडच्या काळात माजी पंतप्रधान इम्रान खान यांच्या अटकेनंतर आणि त्यांच्या पक्षावर झालेल्या कारवाईनंतर देशभर मोठा राजकीय संघर्ष निर्माण झाला. दुसरीकडे विद्यमान पंतप्रधानांच्या नेतृत्वाखालील सरकारवरही लोकांचा विश्वास कमी असल्याचे दिसते. राजकीय पक्षांतील संघर्ष इतका तीव्र झाला आहे की शासन यंत्रणा प्रभावीपणे चालवणे कठीण झाले आहे. अशा परिस्थितीत सरकार कमकुवत होत जाते आणि प्रादेशिक शक्ती मजबूत होऊ लागतात. पाकिस्तानचे आर्थिक चित्र अत्यंत गंभीर आहे. परकीय कर्ज प्रचंड वाढले आहे, चलनाचे अवमूल्यन झाले आहे आणि महागाईने सामान्य नागरिकांचे जीवन कठीण केले आहे. आंतरराष्ट्रीय नाणेनिधीकडून वारंवार मदत घ्यावी लागत आहे. ऊर्जा संकट, बेरोजगारी आणि उद्योगातील घसरण यामुळे आर्थिक असंतोष वाढत आहे.
पाकिस्तानच्या अखंडतेला सर्वात मोठे आव्हान बलुचिस्तान प्रांतातून येत आहे. हा पाकिस्तानमधील सर्वात मोठा पण सर्वात कमी लोकसंख्या असलेला प्रांत आहे. येथील स्थानिक लोकांचा आरोप असा आहे की त्यांच्या प्रदेशातील नैसर्गिक संसाधनांचा फायदा देशाचे सरकार आणि बाहेरील उद्योगांना मिळतो, पण स्थानिक लोकांना त्याचा लाभ मिळत नाही. याच कारणामुळे अनेक वर्षांपासून येथे स्वातंत्र्याची मागणी करणाऱ्या संघटना सक्रिय आहेत. बलुचिस्तानमधील असंतोष वाढत राहिला तर तो पाकिस्तानच्या अखंडतेसाठी गंभीर धोका ठरू शकतो. पाकिस्तानच्या उत्तर-पश्चिम भागात राहणाऱ्या पश्तून समुदायामध्येही असंतोष वाढत आहे. तेथील काही संघटना असा दावा करतात की पाकिस्तानच्या सुरक्षा धोरणामुळे त्यांना सतत हिंसा आणि संघर्षाचा सामना करावा लागतो. ही चळवळ मानवाधिकारांच्या मुद्द्यावर आवाज उठवत आहे.
पाकिस्तानमध्ये अनेक वर्षांपासून दहशतवादी संघटना सक्रिय आहेत. पाकिस्तानच्या विविध भागांत दहशतवादी हल्ले वाढल्यामुळे सामान्य नागरिकांमध्ये असुरक्षिततेची भावना निर्माण झाली आहे. जेव्हा एखाद्या देशात राज्याची कायदा-सुव्यवस्था कमकुवत होते, तेव्हा वेगवेगळ्या प्रदेशांमध्ये स्वतंत्र सत्ता केंद्रे निर्माण होण्याची शक्यता वाढते. पाकिस्तानच्या स्थितीवर आंतरराष्ट्रीय राजकारणाचाही मोठा प्रभाव आहे. पाकिस्तान दीर्घकाळ अमेरिकेचा सहयोगी राहिला, तर अलीकडच्या काळात त्याचे चीनशी आर्थिक व रणनीतिक संबंध वाढले आहेत. विशेषतः चीनचा कोरिडोर प्रकल्प पाकिस्तानसाठी महत्त्वाचा आहे. पण या प्रकल्पामुळे बलुचिस्तानसारख्या भागात स्थानिक असंतोष वाढल्याचे दिसते. जर पाकिस्तानमध्ये राजकीय अराजकता वाढली तर या प्रकल्पांवर आणि आंतरराष्ट्रीय गुंतवणुकीवरही परिणाम होऊ शकतो. पाकिस्तानमध्ये गंभीर अंतर्गत संघर्ष निर्माण झाला तर त्याचा परिणाम संपूर्ण दक्षिण आशियावर होऊ शकतो. विशेषतः भारतासाठी ही परिस्थिती अत्यंत संवेदनशील ठरू शकते. त्याचबरोबर सीमावर्ती भागात स्थलांतर, दहशतवाद आणि सीमासंघर्ष वाढण्याची शक्यता आहे. त्यामुळे भारतासाठी पाकिस्तानमधील परिस्थिती ही केवळ शेजारी देशाची समस्या नसून प्रादेशिक सुरक्षेचा महत्त्वाचा मुद्दा आहे. पाकिस्तान तात्काळ तुटेल असे निश्चितपणे म्हणता येत नाही, कारण पाकिस्तानचे सैन्य अजूनही अत्यंत प्रभावी आहे आणि सरकारला टिकवून ठेवण्याची त्यांची क्षमता मोठी आहे. परंतु जर आर्थिक आणि राजकीय संकट अधिक तीव्र झाले, तर भविष्यात पाकिस्तानमध्ये मोठे प्रादेशिक बदल होण्याची शक्यता नाकारता येत नाही.
