विंग कमांडर युवेना फर्नांडिस यांची ही गाथा केवळ एका लष्करी अधिकाऱ्याची नाही, तर ती एका कन्येची, एका खेळाडूची आणि एका आईची आहे, जिने नियतीलाही आपल्या जिद्दीपुढे झुकायला लावलं.
काही प्रवास हे केवळ यशाचे नसतात, तर ते पिढ्यानपिढ्यांच्या स्त्रियांना 'काहीही अशक्य नाही' हे सांगणारे दीपस्तंभ असतात. गोव्याच्या काणकोणमधील पाळोळे या शांत समुद्रकिनाऱ्यावर जन्मलेल्या एका छोट्या मुलीचा प्रवास आज भारतीय हवाई दलातील एक रुबाबदार अधिकारी आणि जागतिक फुटबॉलमधील एक आदरणीय नाव म्हणून ओळखला जातो, तेव्हा ऊर अभिमानाने भरून येतो. विंग कमांडर युवेना फर्नांडिस यांची ही गाथा केवळ एका लष्करी अधिकाऱ्याची नाही, तर ती एका कन्येची, एका खेळाडूची आणि एका आईची आहे, जिने नियतीलाही आपल्या जिद्दीपुढे झुकायला लावलं.
युवेना यांचा जन्म ८ मे १९८१ रोजी झाला. निसर्गरम्य पाळोळे गावात त्यांचं बालपण सुरू झालं खरं, पण नियतीने त्यांच्या धैर्याची परीक्षा फार लवकर घेतली. त्या अवघ्या दोन वर्षांच्या असताना त्यांच्या वडिलांचं छत्र हरवलं. एका तरुण आईसाठी हे केवढं मोठं संकट! कुटुंबाचा उदरनिर्वाह करण्यासाठी त्यांच्या आईला काळजावर दगड ठेवून परदेशी जाऊन काम करणं भाग पडलं. अशावेळी चिमुकल्या युवेना यांचा सांभाळ त्यांच्या मावशीने केला. मावशीचं ते घर म्हणजे प्रेमळ पण शिस्तबद्ध संस्कारांची खाण होतं. वडिलांची उणीव आणि आईची प्रत्यक्ष सोबत नसतानाही, युवेना यांनी तिथं जिद्द, जबाबदारी आणि सोशिकता हे गुण आत्मसात केले. हेच संस्कार त्यांच्या पुढच्या आयुष्यातील प्रत्येक कठीण वळणावर त्यांच्या पाठीशी खंबीरपणे उभे राहिले आणि त्यांच्या व्यक्तिमत्त्वाचा पाया रचला गेला.
पोप जॉन XXIII हायस्कूलमध्ये शिकत असतानाच युवेना यांच्यातील खेळाडू जागा झाला. शाळेत असताना त्या राज्यातील सर्वात वेगवान धावपटू म्हणून ओळखल्या जाऊ लागल्या. वाऱ्याच्या वेगाशी स्पर्धा करणाऱ्या युवेना यांनी अॅथलेटिक्समध्ये अनेक स्पर्धा गाजवल्या. पण त्यांचं खरं प्रेम जडलं ते फुटबॉलवर! त्यांनी केवळ फुटबॉलच नाही, तर बास्केटबॉल, हँडबॉल, टेनिकॉईट आणि व्हॉलीबॉल अशा विविध खेळांमध्ये राज्य स्तरावर आपली मोहोर उमटवली. त्या ज्या मैदानात उतरायच्या, तिथे त्यांच्यातील नेतृत्वगुण आणि प्रत्येक स्पर्धेत उत्कृष्ट कामगिरी करण्याची जिद्द स्पष्टपणे दिसून यायची. भारतीय क्रीडा क्षेत्राचा अभिमान वाढवताना त्या 'मोहन बागान'सारख्या प्रतिष्ठित क्लबकडून खेळल्या आणि एएफसी महिला आशियाई चषकासारख्या मानांकित स्पर्धांमध्ये भारताचं प्रतिनिधित्व केलं. पण त्या केवळ खेळाडू म्हणून थांबल्या नाहीत. २००३ मध्ये त्यांनी 'रेफरी' म्हणून एका नव्या आव्हानाला हात घातला. जिथे पुरुष अधिकारवाणीने वावरतात, तिथे एका स्त्रीने मैदानावर नियंत्रण राखणं सोपं नव्हतं. पण युवेना यांनी आपल्या संयम आणि आत्मविश्वासाने ते करून दाखवलं. २०१६ मध्ये फिफा वर्ल्ड कपच्या फायनलमध्ये रेफरी म्हणून काम करण्याचा ऐतिहासिक बहुमान त्यांना मिळाला आणि हा बहुमान मिळवणाऱ्या त्या पहिल्या भारतीय व्यक्ती ठरल्या. फिफा अंडर-१७ आणि यू-२० महिला विश्वचषकात काम करून त्यांनी भारतीय फुटबॉलला जागतिक स्तरावर एक नवी उंची मिळवून दिली.
क्रीडा क्षेत्रातील यशाच्या बरोबरीनेच त्यांचं व्यावसायिक आयुष्यही तितकंच प्रभावी राहिलेलं आहे. १५ डिसेंबर २००६ रोजी त्यांची निवड भारतीय हवाई दलात 'अॅडमिनिस्ट्रेटिव्ह आणि एअर ट्रॅफिक कंट्रोल ऑफिसर' म्हणून झाली आणि तिथेही त्यांनी अनेक अडथळे पार केले. एअर फोर्स अकादमीमध्ये 'अकादमी कॅडेट कॅप्टन' हे सर्वोच्च पद मिळवणाऱ्या त्या पहिल्या आणि एकमेव महिला कॅडेट ठरल्या. इतकंच नाही तर सलग दोन टर्म त्यांनी आऊटडोअर ट्रेनिंगमध्ये 'ओव्हरऑल बेस्ट' हा सर्वोत्कृष्ट कामगिरीचा बहुमानही मिळवला. आपल्या कारकिर्दीत त्यांनी अलाहाबाद, बागडोगरा, चाबुआ, अंबाला आणि सध्या येलहंका अशा महत्त्वाच्या तळांवर सेवा बजावली आहे. विशेष म्हणजे, त्यांच्या संपूर्ण कारकिर्दीत एकही अपघात किंवा अप्रिय घटना घडलेली नाही, जे त्यांच्या कामातील शिस्त आणि अचूकता दर्शवतं. त्यांनी हिंडन येथे एअर फोर्स स्पोर्ट्स नोडल ऑफिसर म्हणून अॅथलेटिक्स, गोल्फ आणि शूटिंग टीम्सचं नेतृत्व केलं. त्यानंतर बेळगावच्या एअरमेन ट्रेनिंग स्कूलमध्ये इन्स्ट्रक्टर म्हणून काम करताना त्यांनी 'अग्निवीरवायू'च्या पहिल्या पाच बॅचेसना प्रशिक्षण दिलं. महिला अग्निवीरवायूंच्या प्रशिक्षणाचे नियम आणि पद्धती ठरवण्यात त्यांचा मोठा वाटा होता, ज्यामुळे भारताच्या येणाऱ्या पिढीसाठी एक भक्कम मार्ग तयार झाला.
युवेना यांच्या व्यक्तिमत्त्वाचा आणखी एक पैलू म्हणजे त्यांची अखंड अभ्यासू वृत्ती. त्यांनी बी.कॉम, एलएलबी, बी.पी.एड आणि एम.ए. (ह्यूमन रिसोर्स मॅनेजमेंट) पूर्ण केले असून सध्या त्या ह्यूमन रिसोर्स या विषयात पीएचडी करत आहेत. यावरून त्यांची खेळाडूची कामगिरी, प्रशिक्षण आणि स्वतःचा विकास याबद्दलची सखोल समज दिसून येते. २००७ पासून त्या नामांकित 'सुब्रतो कप'च्या आयोजक टीमचा भाग आहेत आणि 'वर्ल्ड मिलिटरी गेम्स'च्या नियोजनातही त्यांनी मोलाचा वाटा उचलला आहे. संरक्षण क्षेत्रातील अचूकता आणि क्रीडा क्षेत्रातील नैपुण्य यांचा त्यांनी सुरेख मेळ घातला आहे. २०२१ मध्ये त्यांना 'चीफ ऑफ एअर स्टाफ कमेंडेशन'ने गौरवण्यात आलं, तर ऑक्टोबर २०२३ मध्ये संरक्षण मंत्री आणि हवाई दल प्रमुखांच्या हस्ते त्यांचा विशेष सत्कार करण्यात आला. २०१७ मध्ये 'ऑल इंडिया फुटबॉल फेडरेशन' आणि २०१६ मध्ये 'एशियन फुटबॉल कॉन्फेडरेशन'ने त्यांच्या कारकीर्दीचा गौरव केला. तसेच, २०१८ मध्ये गोवा सरकारचा मानाचा 'बक्षी बहाद्दर जीवाबादादा केरकर राज्य क्रीडा पुरस्कार' देऊन त्यांना सन्मानित करण्यात आले.
या व्यावसायिक यशापलीकडे युवेना यांचे वैयक्तिक आयुष्यही देशसेवा आणि कुटुंबाशी घट्ट जोडलेलं आहे. त्यांचा विवाह एका लष्करी अधिकाऱ्याशी झाला आहे, त्यामुळे त्यांच्या घराचा पायाच देशसेवा आणि त्याग या मूल्यांवर आधारित आहे. १५ वर्षांचा मुलगा हीच त्यांची सर्वात मोठी कमजोरी आणि ताकद आहे. त्यांचा मुलगा आज बीसीसीआयच्या अंडर-१६ क्रिकेटमध्ये गोव्याचं प्रतिनिधित्व करत आहे. ज्या प्रामाणिकपणा आणि जिद्दीने त्यांनी स्वतःचं आयुष्य घडवलं, तीच मूल्यं त्या आपल्या मुलामध्ये रुजवत आहेत. २०१० मध्ये जेव्हा त्यांनी मातृत्वाचा स्वीकार केला, तेव्हा त्यांनी आपल्या स्वप्नांना विराम न देता त्यांना एक नवी व्याख्या दिली. हवाई दलातील आव्हानात्मक कारकीर्द, आंतरराष्ट्रीय क्रीडा कारकीर्द, उच्च शिक्षण आणि कौटुंबिक आयुष्य या सर्वांचा समतोल राखताना त्यांनी हे सिद्ध केलं की, व्यवसायातील नैपुण्य आणि घराप्रती असलेलं प्रेम या दोन परस्परविरोधी गोष्टी नसून त्या एकमेकींना पूरक आहेत.
विंग कमांडर युवेना फर्नांडिस यांनी हे दाखवून दिलंय की, एखादी महिला एकाच वेळी सीमेवर कर्तव्य बजावू शकते, जागतिक स्तरावर खेळू शकते, अभ्यासात प्रगती करू शकते आणि तरीही आपल्या कुटुंबाचा भावनिक आधार बनून राहू शकते. बालपणीच कटू प्रसंगांना धीरोदात्तपणे तोंड देणारी पालोळेममधली एक मुलगी ते आंतरराष्ट्रीय फुटबॉलपटू, हवाई दलातील सन्माननीय अधिकारी आणि या सर्वांहून श्रेष्ठ अशी आपल्या कुटुंबाप्रति एक समर्पित आई, या सर्व भूमिका समर्थपणे निभावणाऱ्या युवेना जिद्दीचं मूर्तिमंत रूप आहेत. ताकद आणि नम्रता हातात हात घालून चालू शकतात, हे त्यांनी आपल्या कृतीतून शिकवलं. त्यांचा हा प्रवास सिद्ध करतो की मर्यादा केवळ तोडण्यासाठीच असतात आणि खरं नेतृत्व तेच असतं जे स्वतः प्रगती करत इतरांना प्रेरणा देतं आणि त्यांच्यासाठी यशाचा नवा मार्ग तयार करतं. विंग कमांडर युवेना फर्नांडिस, तुमची ही भरारी आम्हा सर्व स्त्रियांना नेहमीच प्रेरणा देत राहील!
