हा दिवस केवळ सण म्हणून साजरा करण्यापेक्षा भाषेचे संवर्धन करणे अधिक गरजेचे...
‘लाभले आम्हास भाग्य बोलतो मराठी, जाहलो खरेच धन्य ऐकतो मराठी...’ या कवी सुरेश भटांच्या अजरामर ओळींचा निनाद आज केवळ महाराष्ट्रातच नव्हे, तर जगभरातील मराठी मनांत घुमत आहे. निमित्त आहे ‘मराठी भाषा गौरव दिना’चे. मराठी साहित्यातील लखलखते नक्षत्र, ज्ञानपीठ पुरस्कार विजेते कवी विष्णू वामन शिरवाडकर ऊर्फ ‘कुसुमाग्रज’ यांच्या जयंतीनिमित्त दरवर्षी २७ फेब्रुवारी हा दिवस मराठी भाषेचा गौरव करण्यासाठी साजरा केला जातो. यंदाचा हा उत्सव अधिक खास आहे, कारण प्रदीर्घ प्रतीक्षेनंतर केंद्र सरकारने मराठी भाषेला ३ ऑक्टोबर २०२४ रोजी ‘अभिजात भाषेचा’ दर्जा प्रदान केला आहे. या ऐतिहासिक निर्णयाच्या पार्श्वभूमीवर यंदाचा मराठी भाषा गौरव दिन द्विगुणित उत्साहात साजरा होत आहे.
कुसुमाग्रजांनी मराठी भाषेला केवळ साहित्याची भाषा न ठेवता तिला ‘ज्ञानभाषा’ म्हणून प्रतिष्ठा मिळवून देण्यासाठी आयुष्यभर अथक परिश्रम घेतले. त्यांच्या याच अतुलनीय कार्याप्रती कृतज्ञता व्यक्त करण्यासाठी महाराष्ट्र शासनाने २०१३ पासून २७ फेब्रुवारी हा दिवस अधिक अधिकृतपणे ‘मराठी भाषा गौरव दिन’ म्हणून घोषित केला. तेव्हापासून ही परंपरा सुरू झाली असून, एखाद्या कवीच्या जयंतीला भाषा दिन साजरा करणारे महाराष्ट्र हे देशातील एकमेव राज्य ठरले आहे. कुसुमाग्रजांचे लेखन हे समाजाला दिशा देणारे आणि मराठी भाषेची अस्मिता जपणारे होते. त्यांच्या ‘विशाखा’सारख्या काव्यसंग्रहांनी आणि ‘नटसम्राट’ सारख्या नाटकांनी मराठी साहित्याला जागतिक उंचीवर नेऊन ठेवले आहे.
मराठी भाषेचा इतिहास पाहिला तर ती केवळ संवादाचे माध्यम नसून एक समृद्ध संस्कृती आहे. जगभरात ८३ दशलक्षांहून अधिक लोक मराठी बोलतात. भारतातील सर्वाधिक बोलल्या जाणाऱ्या भाषांच्या यादीत मराठी अग्रस्थानी असून जागतिक स्तरावरही तिचे स्थान भक्कम आहे. वैदर्भी, झाडी बोली, कोकणी, खान्देशी अशा ४२ हून अधिक बोलींनी ही भाषा समृद्ध झाली आहे. या भाषेची मुळे प्राकृत आणि पाली यांसारख्या प्राचीन भाषांशी जोडलेली आहेत, ज्यातून या भाषेचा ऐतिहासिक वारसा स्पष्ट होतो. आजच्या दिवशी शाळा, महाविद्यालये आणि शासकीय कार्यालयांत विविध सांस्कृतिक कार्यक्रमांचे आयोजन करून या समृद्ध वारशाचा जागर केला जातो. वक्तृत्व स्पर्धा, निबंध स्पर्धा आणि ग्रंथदिंडीच्या माध्यमातून नव्या पिढीला मायबोलीच्या सौंदर्याची ओळख करून दिली जाते.
तथापि, हा दिवस साजरा करताना काही मूलभूत प्रश्नही समोर उभे ठाकतात. २७ फेब्रुवारी आणि १ मे या दोन दिवसांमधील फरक समजून घेणेही महत्त्वाचे आहे. १ मे १९६० रोजी स्वतंत्र महाराष्ट्र राज्याची स्थापना झाली आणि मराठी ही राज्याची अधिकृत राजभाषा बनली. त्यामुळे १९६५ पासून १ मे हा ‘मराठी राजभाषा दिन’ म्हणून साजरा केला जातो. तर २७ फेब्रुवारी हा कुसुमाग्रजांच्या स्मरणार्थ ‘मराठी भाषा गौरव दिन’ आहे. या दोन्ही दिवसांचे महत्त्व अनन्यसाधारण असले, तरी केवळ सण म्हणून ते साजरे करण्यापेक्षा भाषेचे संवर्धन करणे अधिक गरजेचे झाले आहे.
केवळ एका दिवसाचा उत्साह साजरा करून भाषेचे जतन होणार का? हा प्रश्न प्रत्येक मराठी भाषकाने स्वतःला विचारण्याची गरज आहे. आज इंग्रजी आणि इतर भाषांच्या वाढत्या प्रभावामुळे मराठी भाषेचा दैनंदिन वापर कमी होतोय का, अशी भीती व्यक्त केली जाते. मराठी ही केवळ घरातील किंवा सणासुदीची भाषा न राहता ती व्यवहाराची, विज्ञानाची आणि तंत्रज्ञानाची ज्ञानभाषा बनली पाहिजे. अभिजात दर्जा मिळाल्यानंतर आता केंद्र आणि महाराष्ट्र सरकारकडून भाषेच्या विकासासाठी मोठ्या प्रमाणावर निधी आणि सोयीसुविधा उपलब्ध होतील, परंतु खऱ्या अर्थाने भाषेचे संवर्धन हे सामान्य लोकांच्या वापरावर अवलंबून असते. आपल्या भाषेचा आदर करणे, ती शुद्ध स्वरूपात बोलणे आणि आपल्या मुलांपर्यंत ती प्रभावीपणे पोहोचवणे ही प्रत्येक मराठी माणसाची जबाबदारी आहे.
आज सातासमुद्रापार असलेल्या मराठी बांधवांनीही हा भाषेचा हा उत्सव मोठ्या थाटामाटात साजरा केला आहे. अमेरिकेपासून ऑस्ट्रेलियापर्यंत मराठी मंडळांनी पारंपरिक वेशभूषेत मिरवणुका काढून मायबोलीचा जयजयकार केला. संत ज्ञानेश्वर आणि संत तुकाराम महाराजांच्या अभंगांनी समृद्ध झालेली ही वाङ्मयगंगा आजही तितकीच प्रवाही आहे. हा दिवस केवळ इतिहासाचे पोवाडे गाण्याचा नसून भविष्यात मराठी भाषेला जागतिक स्तरावर अधिक सक्षमपणे उभे करण्याचा संकल्प करण्याचा दिवस आहे. मराठीचा अभिमान बाळगण्यासोबतच तिची जबाबदारी स्वीकारणे, हेच कुसुमाग्रजांना खरे अभिवादन ठरेल.
