पर्यावरणीय व कृषी महत्त्वाबरोबरच नंदा तलावाला सामाजिक व सांस्कृतिक मूल्यही आहे. स्थानिक आठवणी, ऋतूनुसार होणाऱ्या कृती, सामुदायिक सहभाग यांमध्ये तलावाचे स्थान महत्त्वाचे आहे.
दरवर्षी २ फेब्रुवारी रोजी साजरा होणारा 'जागतिक आद्रभूमी दिन' आपल्याला निसर्ग, संस्कृती आणि समाज यांना जोडणाऱ्या आद्रभूमींचे महत्त्व अधोरेखित करतो. २०२६ ची संकल्पना ‘आद्रभूमी आणि पारंपरिक ज्ञान : सांस्कृतिक वारशाचा उत्सव’, ही दक्षिण गोव्यातील केपे येथील नंदा तलावाशी अतिशय सुसंगत आहे. २०२२ मध्ये रामसर स्थळाचा दर्जा मिळालेला नंदा तलाव केवळ पर्यावरणीय दृष्ट्या महत्त्वाचा नाही, तर पिढ्यान्-पिढ्या जपल्या गेलेल्या पारंपरिक ज्ञानाचेही प्रतीक आहे.
नंदा तलाव ही एक गोड्या पाण्याची आद्रभूमी असून ती केपे परिसरातील लोकजीवनाचा अविभाज्य भाग राहिली आहे. सुपीक भातशेती, गावांची वस्ती आणि नैसर्गिक सौंदर्य यांनी वेढलेला हा तलाव मानव-निसर्ग यांच्यातील सुसंवाद दर्शवतो. स्थानिक समुदायांनी वर्षानुवर्षे तलावाच्या ऋतूमानानुसार बदलणाऱ्या पाण्याच्या पातळीचा, नैसर्गिक प्रवाहांचा आणि परिसंस्थेचा बारकाईने अभ्यास केला. या अनुभवाधारित ज्ञानाच्या जोरावर पाण्याचा सुज्ञ व आदरपूर्वक वापर करण्यात आला.
२०२२ मध्ये मिळालेला रामसर दर्जा नंदा तलावाला जागतिक महत्त्वाच्या आद्रभूमींच्या यादीत स्थान देतो. हा दर्जा तलावातील जैवविविधता, जलसंतुलन आणि पर्यावरणीय समृद्धीची दखल घेतो. जलवनस्पती, शेवाळे, कीटक, मासे, उभयचर प्राणी आणि विविध पक्ष्यांसाठी नंदा तलाव एक सुरक्षित अधिवास आहे. शांत पाणी आणि दाट वनस्पतींमुळे स्थलांतरित व स्थानिक पक्ष्यांसाठी हा परिसर अत्यंत अनुकूल ठरतो.
नंदा तलावाच्या जतनामध्ये पारंपरिक ज्ञानाची भूमिका अत्यंत महत्त्वाची राहिली आहे. तलावाच्या काठावरील नैसर्गिक वनस्पती जपणे, पाण्याचा मोजका वापर करणे, पाण्याचे नैसर्गिक प्रवाह राखणे अशा समुदायाधारित पद्धती पिढ्यान्-पिढ्या पुढे चालत आल्या. कोणतेही लिखित नियम नसतानाही निसर्गाबद्दलची समज आणि सामूहिक जबाबदारीची भावना यामुळे तलावाचे संतुलन टिकून राहिले.
नंदा तलावाशी निगडित भातशेती ही पारंपरिक व शाश्वत कृषी पद्धतीचे उत्तम उदाहरण आहे. तलावातील पाणी आणि पोषक गाळ यामुळे शेतजमीन सुपीक राहिली. शेतकऱ्यांनी निसर्गाच्या चक्रानुसार शेतीचे नियोजन केले. ही पद्धत पर्यावरणीय जाणीव आणि सांस्कृतिक सातत्य यांचा सुंदर संगम दर्शवते.
पर्यावरणीय व कृषी महत्त्वाबरोबरच नंदा तलावाला सामाजिक व सांस्कृतिक मूल्यही आहे. स्थानिक आठवणी, ऋतूनुसार होणाऱ्या कृती, सामुदायिक सहभाग यांमध्ये तलावाचे स्थान महत्त्वाचे आहे. तलावाकडे केवळ पाण्याचा साठा म्हणून न पाहता सामायिक वारसा म्हणून पाहिले जाते, ज्यामुळे लोकांमध्ये आपलेपणाची भावना निर्माण झाली आहे.
नंदा तलावाचा गणेश विसर्जनाशीही विशेष सांस्कृतिक संबंध आहे. अनेक वर्षांपासून गणेशोत्सवाच्या शेवटी येथे भक्तिभावाने गणेश विसर्जन केले जाते. मातीच्या मूर्तींचे विसर्जन करताना “गणपती बाप्पा मोरया”च्या जयघोषात तलाव एक पवित्र धार्मिक स्थळ बनतो. हा विधी जीवन, निसर्ग आणि अध्यात्म यांतील परस्परसंबंध अधोरेखित करतो. पाण्याला केवळ नैसर्गिक घटक न मानता श्रद्धेचे प्रतीक मानण्याची परंपरा यामधून दिसून येते.
ही परंपरा जागतिक आद्रभूमी दिन २०२६ च्या संकल्पनेशी पूर्णतः सुसंगत आहे. नैसर्गिक साहित्याचा वापर, सामुदायिक सहभाग आणि तलावाबद्दलचा आदर ही पारंपरिक पर्यावरणीय जाणीव दर्शवते. अशा सांस्कृतिक प्रथा लोक आणि आद्रभूमी यांच्यातील भावनिक नाते अधिक घट्ट करतात.
शैक्षणिक संस्था, स्थानिक उपक्रम आणि समाज एकत्र येऊन नंदा तलावाची कथा पुढील पिढीपर्यंत पोहोचवू शकतात. निसर्गभ्रमंती, जैवविविधता अभ्यास, सांस्कृतिक कार्यक्रम यांमुळे तरुण पिढीला या रामसर आद्रभूमीचे महत्त्व समजेल.
जागतिक आद्रभूमी दिन २०२६ निमित्त नंदा तलाव मानव आणि निसर्ग यांच्यातील यशस्वी सहअस्तित्वाचे प्रतीक म्हणून उभा राहतो. त्याचा रामसर दर्जा केवळ पर्यावरणीय महत्त्वच नव्हे, तर पारंपरिक ज्ञान आणि सांस्कृतिक वारशालाही मान्यता देतो. नंदा तलावाचा उत्सव म्हणजे समुदायाचे शहाणपण, जैवविविधतेची समृद्धी आणि पाणी-जीवन यांच्यातील अटूट नात्याचा उत्सव आहे.
