२०१९ सालचा बनारस दौरा केवळ शैक्षणिक भेट नव्हती, तर तो आत्मविश्वासाचा नवा अध्याय होता. गंगेचे घाट, मैत्रीची ऊब आणि पहिल्या विमानप्रवासाच्या आठवणींनी सजलेला हा एक परिवर्तनकारी प्रवास.
२०१९ साली केलेला माझा बनारस (वाराणसी) दौरा केवळ एका शहराला दिलेली भेट नव्हती, तर तो माझ्या आयुष्यातील एक अंतर्मुख करणारा आणि परिवर्तन घडवणारा प्रवास होता. बनारस हिंदू विद्यापीठात (BHU) आयोजित एका शैक्षणिक परिषदेसाठी मी या प्राचीन नगरीत आले होते, जिथे मला माझे पीएच.डी. संशोधन सादर करण्याची संधी मिळाली. हा प्रवास शैक्षणिक दृष्ट्या महत्त्वाचा होताच, पण बनारसने मला जे दिले, ते त्याही पलीकडचे होते.
या प्रवासात माझ्यासोबत माझी सहकारी आणि जिवलग मैत्रीण डॉ. शीला पाल होती. ती मूळची बनारसची असून तिचे शिक्षणही तिथेच झाले आहे. गोवा विद्यापीठात आम्ही दोघींनी एकत्र पीएच.डी. पूर्ण केली होती. तिच्यासोबत बनारस पाहणे म्हणजे शहराला अगदी जवळून अनुभवणे होते. मी तिच्या घरी चार दिवस राहिले आणि ते दिवस एखाद्या पाहुणचाराच्या औपचारिकतेपेक्षा कुटुंबाचा भाग झाल्यासारखे वाटले.
तिच्या कुटुंबाने मला अतिशय प्रेमाने आणि आपुलकीने स्वीकारले. त्यांचा साधेपणा, मोकळेपणा आणि माणुसकी आजही माझ्या मनात ताजी आहे. त्या घरातील जेवण म्हणजे प्रेम व्यक्त करण्याचे माध्यम होते. तिच्या वहिनींनी आमच्यासाठी पारंपरिक नाश्ते बनवले. विशेषतः घरचे दही; ते इतके ताजे, घट्ट आणि चवदार होते की आजही त्याची चव आठवते. बनारस म्हटले की त्या घरच्या दह्याची आठवण हमखास येते.
परिषदेतले दिवस बौद्धिकदृष्ट्या समृद्ध होते, पण संध्याकाळी आम्ही बनारसच्या आत्म्याशी भेट घेत होतो. दररोज संध्याकाळी गंगेच्या वेगवेगळ्या घाटांना भेट देणे हा एक अविस्मरणीय अनुभव होता. प्रत्येक घाट वेगळा, प्रत्येकाचा वेगळा स्वभाव. गंगेच्या शांत प्रवाहात जीवन वाहताना पाहणे, आरतीचा नाद, मंत्रोच्चार, दिव्यांचा उजेड हे सगळे अतिशय आध्यात्मिक आणि मनाला शांत करणारे होते.
आम्ही सारनाथलाही भेट दिली. भगवान बुद्धांनी पहिला उपदेश दिलेल्या या भूमीवर चालताना मन नकळत शांत झाले. परतीच्या वाटेवर आम्ही डॉ. शीलांच्या नातलगांच्या घरी थांबलो, जे खऱ्या अर्थाने उत्तर प्रदेशातील ग्रामीण गाव होते. चिखलाचे रस्ते, मोकळी अंगणे, मातीचा वास आणि साधी जीवनशैली; सगळे काही मनाला स्पर्शून गेले. आम्ही चिखलात खेळलो, खूप हसलो आणि काही काळासाठी त्या गावाच्या जीवनाचा भाग झालो.
रिक्षा प्रवास, बाईक राईड, अरुंद गल्लीबोळांतून फिरणे, स्थानिक चाट आणि खाद्यपदार्थांचा आस्वाद, खरेदी; प्रत्येक अनुभव वेगळा आणि जिवंत होता. काशी विश्वनाथ मंदिराला भेट देताना मन नकळत श्रद्धेने भरून आले. हजारो भाविकांमध्ये उभे राहूनही एक विलक्षण शांतता जाणवत होती.
मात्र या सगळ्यापेक्षा हा प्रवास माझ्यासाठी खास ठरला कारण तो माझ्या आयुष्यातील अनेक ‘पहिले’ अनुभव घेऊन आला. पालकांशिवाय गोव्याबाहेरचा हा माझा पहिलाच प्रवास होता आणि पहिलीच विमानयात्रा होती. विमानाने उड्डाण घेताना मनात उत्सुकता, थोडी भीती आणि स्वतःवर जबाबदारीची जाणीव होती. मी माझ्या सुरक्षित चौकटीबाहेर पाऊल टाकत होते.
बनारसने मला नकळत आत्मविश्वास दिला. नवीन शहर, नवीन संस्कृती, संशोधन सादरीकरण, स्वतंत्र निर्णय, या सगळ्यांनी मला माझीच ओळख नव्याने करून दिली. बनारस माझ्यासाठी मूक गुरू ठरले.
आजही मला बनारसला पुन्हा पुन्हा जायची तीव्र ओढ वाटते. काही ठिकाणे आपले आयुष्य बदलतात, हे नंतर कळते. बनारसने मला आठवणी, मैत्री, धैर्य आणि स्वतःवर विश्वास दिला. गंगेचा प्रवाह आजही माझ्या आठवणीत वाहतो, घाटांचा प्रकाश मनात उजळतो आणि त्या चार दिवसांची ऊब अजूनही सोबत आहे.
काही प्रवास संपतात, पण काही प्रवास आपण स्वतः बनून जातो. बनारस माझ्यासाठी असाच एक प्रवास आहे... शाश्वत, परिवर्तनकारी आणि कायम पुन्हा पुन्हा बोलावणारा.
- डॉ. सुजाता दाबोळकर
