अनिता माने यांची ही 'रेड डॉट बॅग'ची कथा खरोखरच काळजाला भिडणारी आहे. व्यावसायिक यशापेक्षाही त्यांनी कचरा वेचकांच्या आरोग्याचा आणि प्रतिष्ठेचा जो विचार केला, तो मनाला स्पर्शून जातो.
अापण दररोज सकाळी आपल्या घराबाहेर कचऱ्याची पिशवी ठेवतो आणि आपलं कर्तव्य संपलं असं मानतो. पण त्यानंतर सुरू होतो तो एका 'अदृश्य' समाजाचा संघर्ष. आपण ज्या कचऱ्याकडे बघायलाही तयार नसतो, तोच कचरा हाताने वेचून वर्गीकरण करणारी माणसं - कचरा वेचक. याच कष्टकऱ्यांच्या आरोग्यासाठी आणि त्यांच्या मानवी प्रतिष्ठेसाठी पुण्याच्या अनिता माने यांनी सुरू केलेला 'रेड डॉट बॅग' हा प्रवास केवळ एक व्यवसाय नसून, तो एका संवेदनशील मनाचा हुंकार आहे.
आपल्या समाजात सॅनिटरी वेस्टची विल्हेवाट लावणे हा विषय आजही बंद खोलीत चर्चा केला जातो. पण अनिताजींनी या विषयातील गांभीर्य ओळखले. जेव्हा सॅनिटरी नॅपकिन्स किंवा डायपर्स उघड्या कचऱ्यात फेकले जातात, तेव्हा ते कचरा वेचकांना हाताने वेगळे करावे लागतात. यामुळे त्यांना गंभीर आजार होऊ शकतात. अनिताजींच्या मनात हीच जाणीव घर करून राहिली – "आपली स्वच्छता कोणाच्या तरी आजाराचे कारण का बनावी?" या एका प्रश्नाने 'रेड डॉट बॅग'च्या संकल्पनेला जन्म दिला.
एक लेखिका आणि कवयित्री असल्याने अनिताजींकडे शब्दांचे शस्त्र होतेच. त्यांनी आपल्या लेखणीचा वापर करून समाजात जनजागृती करण्यास सुरुवात केली. ही केवळ एक कागदी पिशवी नव्हती, तर ते कचरा वेचकांच्या सुरक्षिततेचे 'कवच' होते. पिशवीवर असलेला तो एक 'लाल ठिपका' (Red Dot) कचरा वेचकांशी संवाद साधतो. तो त्यांना लांबूनच सावध करतो की, यात मानवी आरोग्य धोक्यात आणणारा कचरा आहे, त्याला हात लावू नका. हा ठिपका म्हणजे एका स्त्रीने दुसऱ्या कष्टकरी वर्गाला दिलेला सन्मान आहे.
हा प्रवास सोपा नव्हता. प्रदर्शनांमध्ये प्रतिसाद न मिळणे, लोकांच्या उदासीनतेचा सामना करणे, हे सगळे त्यांनी अनुभवले. पण त्या खचल्या नाहीत. कारण त्यांच्यासमोर त्यांचे वैयक्तिक यश नव्हते, तर त्या कचरा वेचकांचे चेहरे होते. त्यांनी सोसायट्यांमध्ये जाऊन प्रत्यक्ष संवाद साधला, लोकांशी बोलताना काळजाला हात घातला आणि हळूहळू या चळवळीला वेग आला. गेल्या काही वर्षांत त्यांनी विकलेल्या लाखो पिशव्या म्हणजे केवळ आकडे नाहीत, तर तितक्या वेळा वाचलेले ते कष्टकरी हात आहेत.
आज अनिता माने यांची ही छोटीशी कागदी पिशवी महाराष्ट्राच्या सीमा ओलांडून सातासमुद्रापार पोहोचली आहे. जेव्हा एखादी महिला परदेशात जाताना आवर्जून या बॅग्स सोबत नेते, तेव्हा ती केवळ एक वस्तू नाही, तर भारताची संवेदनशील संस्कृती सोबत नेत असते. 'रेड डॉट बॅग' हे सिद्ध करते की, समाजात बदल घडवण्यासाठी खूप मोठ्या भांडवलाची गरज नसते, तर एका हळव्या मनाची आणि जिद्दीची गरज असते.
५ लाख डझनहून अधिक बॅग्स घराघरांत पोहोचवून त्यांनी स्वच्छ भारत अभियानाला खऱ्या अर्थाने एक 'संवेदनशील चेहरा' दिला आहे. त्यांच्या या निस्वार्थी कामाची पावती म्हणून केंद्रीय मंत्री नारायण राणे यांच्या हस्ते 'उद्योजकता २०२३' आणि श्री. सुधीर गाडगीळ यांच्या हस्ते 'नवदुर्गा पुरस्कार' देऊन त्यांना सन्मानित करण्यात आले.
अनिताजींचे व्यक्तिमत्व केवळ समाजकार्यापुरते मर्यादित नाही; त्यांच्या हृदयातील भावनांना त्यांच्या प्रभावी लेखणीने वाट करून दिली आहे. 'बेधुंद मनाच्या लहरी' या काव्यसंग्रहातून त्यांच्या मनातील हळवेपणा शब्दांतून उमटला आहे. साहित्यातील त्यांच्या या योगदानाबद्दल त्यांना नुकताच रंग संगत प्रतिष्ठान, पुणे तर्फे २०२५ चा मानाचा 'प्रेमकवी पुरस्कार' मिळाला. समाजात बदल घडवण्याची जिद्द आणि शब्दांमधील आर्तता यांचा एक दुर्मिळ संगम अनिताजींच्या रूपात पाहायला मिळतो. त्या केवळ एक उद्योजिका किंवा लेखिका नाहीत, तर अनेक स्त्रियांसाठी प्रेरणा देणारे एक 'साहित्यिक व्यक्तिमत्व' आहेत.
- स्नेहा सुतार
