झाडांची कत्तल की विकासाची किंमत? काणकोणच्या प्रवासात मनाला चटका लावणारा एक अनुभव...

कधी कधी प्रवासात आपण एखाद्या ठिकाणाहून जात असतो, तेव्हा तिथली सुंदर दृश्ये मनात साठवून ठेवतो. हिरवेगार डोंगर, रस्त्याच्या कडेला असलेली झाडे, निसर्गाची शांतता आणि त्या वातावरणात मिळणारा एक वेगळाच आनंद... पण काही दृश्ये अशी असतात, जी मनाला आनंद देण्याऐवजी अस्वस्थ करून जातात. मनात अनेक प्रश्न निर्माण करतात आणि नकळत आपल्याला विचार करायला भाग पाडतात.

Story: हिरवे भान |
20th November, 11:34 pm
झाडांची कत्तल की विकासाची किंमत? काणकोणच्या प्रवासात मनाला चटका लावणारा एक अनुभव...

अ​साच एक अनुभव आज काणकोणमधून प्रवास करताना आला. मी रस्त्याने प्रवास करत होते. आजूबाजूचा निसर्ग पाहत, हिरवळ अनुभवत पुढे जात होते. पण अचानक रस्त्याच्या कडेला पडलेली निलगिरीची अनेक झाडे दिसली आणि माझी नजर तिथेच थांबली. काही क्षणांसाठी मन सुन्न झाले. ज्या झाडांनी कित्येक वर्षे त्या परिसराला हिरवाई दिली होती, सावली दिली होती, पक्ष्यांना आसरा दिला होता, तीच झाडे आज जमिनीवर पडलेली होती. त्या दृश्याकडे पाहताना मनात एकच विचार आला. इतक्या वर्षांनी उभे राहिलेले झाड काही क्षणांत संपवणे इतके सोपे असते का?

प्रवास पुढे सुरू होता, पण मन मात्र त्या झाडांजवळच थांबले होते. आपण रोजच्या आयुष्यात कितीतरी झाडांच्या सावलीतून जात असतो. उन्हाळ्यात एखाद्या झाडाखाली थांबतो, थकवा आला की त्याच्या सावलीत विसावा घेतो. पण त्या झाडाने आपल्याला सावली देण्यासाठी किती वर्षे घेतली असतील, याचा विचार आपण कधी करतो का?

एक छोटंसं रोप लावलं की लगेच त्याचा उपयोग होत नाही. त्याला वाढण्यासाठी वेळ लागतो. पाणी, माती, ऊन, काळजी आणि अनेक वर्षांचे संगोपन लागते. हळूहळू ते मोठे होते, त्याच्या फांद्यांवर पक्षी घरटी बांधतात, त्याच्या पानांमध्ये अनेक लहान जीव आपले जग निर्माण करतात, त्याची मुळे जमिनीला घट्ट धरून ठेवतात, पावसाचे पाणी जमिनीत मुरण्यास मदत करतात. ते केवळ एक झाड नसते, तर अनेक जीवांच्या जगण्याचा आधार असतो.

आणि आपण? आपण त्याच झाडाला काही क्षणांत जमिनीवर कोसळताना पाहतो. त्या क्षणी मनात अनेक प्रश्न निर्माण झाले. ही झाडे का तोडली असतील? रस्त्याच्या कामासाठी? विकासासाठी? एखाद्या तांत्रिक कारणासाठी? कदाचित त्यामागे काही आवश्यक कारण असेलही पण ते नेमके काय होते, याची माहिती मला नव्हती म्हणून कोणावर आरोप करण्यापेक्षा मनात प्रश्न निर्माण झाले. विकासासाठी झाडे तोडणे खरंच आवश्यक आहे का? आणि जर आवश्यक असेल, तर पर्यायी उपायांचा विचार केला गेला असेल का?

आजच्या काळात विकास महत्त्वाचा आहे, हे मला मान्य आहे. रस्ते चांगले झाले पाहिजेत, लोकांना सुरक्षित प्रवास करता आला पाहिजे, गावांचा विकास झाला पाहिजे, आधुनिक सुविधा उपलब्ध झाल्या पाहिजेत. पण विकास म्हणजे केवळ रस्ते, इमारती आणि सिमेंटची बांधकामे एवढेच आहे का? माणसाला पुढे जाण्यासाठी रस्ता हवा असतो, पण त्या रस्त्यावरून प्रवास करताना श्वास घेण्यासाठी स्वच्छ हवा देखील हवी असते. मग विकासाच्या नावाखाली आपण आपल्या जगण्याचा आधारच कमी करत आहोत का?

काणकोणमधील त्या दृश्याने मला गोव्याच्या निसर्गाची आठवण करून दिली. गोवा म्हटले की डोळ्यांसमोर येतात ते हिरवेगार डोंगर, नारळाची झाडे, जंगलं, नद्या आणि निसर्गाच्या कुशीत वसलेली सुंदर गावे. इथला निसर्ग ही केवळ पर्यटनाची ओळख नाही, तर आपल्या जीवनाचा एक महत्त्वाचा भाग आहे.

आपण पर्यटकांना गोव्याचे सौंदर्य दाखवतो, त्यांना इथली हिरवाई, शांतता आणि निसर्ग अनुभवायला बोलावतो. पण त्याच हिरवाईचे संरक्षण करण्याची वेळ आली, तर आपण किती जागरूक असतो? हा प्रश्न मला स्वतःलाही पडला. कारण निसर्गाचे संरक्षण करणे म्हणजे केवळ झाडे लावणे नाही. आधीपासून उभी असलेली झाडे जपणे, त्यांचे अस्तित्व टिकवणे आणि त्यांच्यामुळे निर्माण झालेला पर्यावरणीय समतोल राखणे हे देखील तितकेच महत्त्वाचे आहे. नवीन रोप लावले म्हणून जुन्या झाडाची भरपाई लगेच होऊ शकत नाही. त्या झाडाने वर्षानुवर्षे दिलेली सावली, त्यावर अवलंबून असलेले पक्षी, त्याच्या मुळांनी धरून ठेवलेली माती आणि त्याचे पर्यावरणातील योगदान एका दिवसात निर्माण होत नाही.

म्हणूनच, झाडे तोडण्याचा निर्णय घेताना योग्य तांत्रिक तपासणी, आवश्यक परवानग्या, पर्यायी उपाय आणि पर्यावरणीय परिणामांचा विचार होणे गरजेचे आहे. जर झाडे तोडणे अपरिहार्य असेल, तर त्याबाबत पारदर्शकता असावी. किती झाडे तोडली, कोणत्या कारणासाठी तोडली आणि त्यांच्या बदल्यात किती नवीन झाडे लावली जाणार आहेत, याची माहिती नागरिकांना मिळाली पाहिजे. कारण हे केवळ प्रशासनाचे काम नाही, तर आपल्या भविष्याशी संबंधित आहे.

त्या प्रवासात मला एक गोष्ट प्रकर्षाने जाणवली. आपण अनेकदा एखाद्या घटनेकडे पाहतो आणि पुढे निघून जातो. काही क्षण वाईट वाटते, नंतर पुन्हा आपले रोजचे आयुष्य सुरू होते. पण काही दृश्ये अशी असतात, जी मनात खोलवर राहतात. काणकोणमधील पडलेली ती झाडे माझ्यासाठी असंच एक दृश्य ठरलं.

मी पुढे जात होते, पण मनात विचार सुरूच होते. आज आपण झाडे तोडतो. उद्या त्याच ठिकाणी नवीन रोपे लावू, अशी आश्वासने दिली जातील. पण त्या रोपांना मोठे होण्यासाठी पुन्हा अनेक वर्षे लागतील. तोपर्यंत त्या परिसरातील हिरवाईचे काय? त्या झाडांवर विसावणाऱ्या पक्ष्यांचे काय? त्या सावलीतून जाणाऱ्या माणसांचे काय? आणि सर्वात महत्त्वाचे म्हणजे, आपल्या पुढच्या पिढीला आपण काय देणार आहोत? हिरवीगार झाडे, स्वच्छ हवा आणि निसर्गाचा समृद्ध वारसा? की केवळ जुन्या छायाचित्रांमध्ये दिसणारी हिरवाई?

मला वाटते, विकास आणि निसर्ग यांच्यात संघर्ष असण्याची गरज नाही. योग्य नियोजन आणि संवेदनशील दृष्टिकोन ठेवला, तर निसर्गाचे संरक्षण करत विकास साधता येऊ शकतो.

काणकोणच्या प्रवासाने मला पुन्हा जाणवले की, निसर्ग आपल्याला भरभरून देतो; पण त्याचे अस्तित्व टिकवण्यासाठी आपण किती प्रयत्न करतो? विकास जरूर व्हावा, पण निसर्गाला संपवून नव्हे, तर त्याला सोबत घेऊन.

कारण रस्ते आपल्याला एका ठिकाणाहून दुसरीकडे नेतात; पण झाडे आपल्या प्रवासाला जीवन देतात. म्हणूनच झाडे तोडण्यापूर्वी विचार करा. निसर्गाचे संरक्षण ही आपणा सर्वांची जबाबदारी आहे. विकासाच्या धावपळीत आपल्या जगण्याचा आधारच हरवू देऊ नका!