अंकुरण : परंपरेला पोषणशास्त्राची जोड

अंकुरण ही केवळ सणासुदीपुरती किंवा वजन कमी करण्याचा तात्पुरता ‘डाएट हॅक’ म्हणून वापरण्याची पद्धत नसून, त्यामागे ठोस जैवरासायनिक विज्ञान आहे.

Story: अाहार |
20th November, 11:22 pm
अंकुरण : परंपरेला  पोषणशास्त्राची जोड

​सकाळच्या नाश्त्याला मोड आलेल्या कडधान्यांची उसळ खाण्याची पद्धत आपल्या घरांमध्ये अनेक पिढ्यांपासून सुरू आहे. मात्र, आजच्या धावपळीच्या जीवनशैलीत ही समृद्ध परंपरा केवळ एखाद्या तात्पुरत्या ‘डाएट हॅक’पुरती किंवा सणासुदीच्या मोजक्या पारंपरिक पदार्थांपुरतीच मर्यादित राहिली आहे. खरंतर, अंकुरण ही केवळ एक पाककला पद्धत नसून, बीजामध्ये घडणारी एक महत्त्वाची जैवरासायनिक प्रक्रिया आहे. या प्रक्रियेमुळे अन्नातील पोषक घटकांची रचना, शरीरात शोषले जाण्याची क्षमता आणि पचनक्षमता बदलू शकते.

प्रत्येक बीजामध्ये भविष्यातील रोपासाठी आवश्यक असलेले पोषक घटक साठवलेले असतात. बीजाला पाणी, उब आणि योग्य वातावरण मिळालं की त्यातील सुप्त चयापचय प्रक्रिया सक्रिय होऊ लागतात. बीजातील नैसर्गिक एन्झाइम्स कार्यरत होतात आणि वाढीसाठी साठवलेले स्टार्च, प्रथिने आणि इतर घटकांचे विघटन करण्यास सुरुवात करतात.

धान्यं साधारण ८–१२ तास भिजवून ठेवल्यानंतर पाणी काढून ती अंकुरण्यासाठी ठेवली जातात. वातावरणातील तापमान आणि आर्द्रतेनुसार पुढील २–४ दिवसांत अंकुर फुटू लागतात. उबदार वातावरणात ही प्रक्रिया लवकर होते, तर थंड वातावरणात अधिक वेळ लागू शकतो.

कडधान्यांमध्ये ‘फायटेट सारखे पोषणविरोधी घटक असतात. अंकुरणादरम्यान ‘फायटेज सारखी एन्झाइम्स सक्रिय होऊन फायटेटचे विघटन करण्यास मदत करतात. त्यामुळे लोह, झिंकआणि इतर काही खनिजांची जैवउपलब्धता  वाढू शकते.

अनेकांना कडधान्यं खाल्ल्यावर पोट फुगण्याचा किंवा गॅसचा त्रास होतो. अंकुरणादरम्यान कडधान्यांतील काही गुंतागुंतीच्या शर्करांचं (oligosaccharides) विघटन होऊ शकतं. त्यामुळे काही व्यक्तींमध्ये वात किंवा अपचनाचा त्रास कमी होण्यास मदत होऊ शकते. तसेच, प्रथिनांच्या रचनेत होणाऱ्या बदलांमुळे ती अधिक सहज पचण्याजोगी होऊ शकतात.

अंकुरणादरम्यान ‘अमायलेज सारखी एन्झाइम्स साठवलेल्या स्टार्चचं विघटन करून त्याचे लहान कर्बोदके आणि साखरेमध्ये रूपांतर करतात. यातील काही ऊर्जा अंकुराच्या वाढीसाठी आणि श्वसन प्रक्रियेसाठी वापरली जाते. त्यामुळे अंकुरणाच्या कालावधीत स्टार्च आणि साखरेच्या प्रमाणात तसेच कर्बोदकांच्या रचनेत बदल होऊ शकतात.

तसेच, या प्रक्रियेमुळे फायबरच्या रचनेत बदल होऊन काही प्रकारच्या फायबरची आंबण्याची क्षमता वाढू शकते. अशा फायबरवर आपल्या आतड्यातील उपयुक्त जिवाणू  प्रक्रिया करतात आणि त्यातून ‘शॉर्ट-चेन फॅटी अॅसिड्स’ विशेषतः ब्युटायरेट  तयार होतात. हे घटक आतड्यांच्या आरोग्यासाठी महत्त्वाचे असून एकंदर चयापचय आरोग्यालाही आधार देतात. या बदलांमुळे काही अंकुरित पदार्थांचा रक्तातील साखरेवर होणारा परिणाम तुलनेने अनुकूल असू शकतो; मात्र हा परिणाम कडधान्याचा प्रकार, अंकुरणाचा कालावधी आणि पाककृतीवर अवलंबून असतो.

अंकुरणादरम्यान बीजाची चयापचय प्रक्रिया सक्रिय झाल्याने ‘क’ जीवनसत्त्व (Vitamin C) आणि रायबोफ्लेविन (B2) यांसारख्या काही जीवनसत्त्वांची पातळी वाढू शकते. इतर ‘ब’ जीवनसत्त्वांमध्येही बदल होऊ शकतात; मात्र हे बदल प्रत्येक कडधान्यात सारखे नसतात आणि काही जीवनसत्त्वांची पातळी कमीही होऊ शकते.

त्याचबरोबर, या प्रक्रियेत अँटिऑक्सिडंट् आणि फिनोलिक संयुगांची निर्मिती किंवा उपलब्धता वाढू शकते. ही संयुगं बीजाच्या वाढीच्या प्रक्रियेत ऑक्सिडेटिव्ह ताणापासून संरक्षण करण्यासाठी महत्त्वाची भूमिका बजावतात.

स्प्राउट्स म्हणजे अंकुर फुटण्याच्या सुरुवातीच्या अवस्थेतील बीज, तर मायक्रोग्रीन्स ही त्यापुढील वाढीची अवस्था आहे. साधारण ७–२१ दिवसांच्या वाढीनंतर, कोवळी पाने आल्यावर मायक्रोग्रीन्सची कापणी केली जाते. या अवस्थेत काही जीवनसत्त्वं, खनिजे आणि प्रतिऑक्सिडंट संयुगांचं प्रमाण तुलनेने अधिक असू शकतं. मात्र, मायक्रोग्रीन्स हे रोजच्या भाज्यांची जागा घेण्याऐवजी आहारात पोषणमूल्य वाढवणारे पूरक अन्न म्हणून वापरावेत.

अंकुरणासाठी लागणारं उबदार आणि ओलसर वातावरण हानिकारक जिवाणूंच्या वाढीसाठीही अनुकूल असू शकतं. त्यामुळे स्वच्छ पाणी, स्वच्छ भांडी, योग्य हाताळणी आणि साठवण अत्यंत महत्त्वाची आहे. अंकुरित कडधान्यं योग्य प्रकारे शिजवून खाल्ल्याने अन्नातून होणाऱ्या संसर्गाचा धोका कमी होतो. विशेषतः गर्भवती महिला, लहान मुलं, वृद्ध आणि रोगप्रतिकारशक्ती कमी असलेल्या व्यक्तींनी कच्चे अंकुर टाळून ते शिजवूनच खाणं अधिक सुरक्षित आहे.

अंकुरण ही केवळ सणासुदीपुरती किंवा वजन कमी करण्याचा तात्पुरता ‘डाएट हॅक’ म्हणून वापरण्याची पद्धत नसून, त्यामागे ठोस जैवरासायनिक विज्ञान आहे. या प्रक्रियेमुळे काही पोषक घटकांची उपलब्धता वाढू शकते, पोषणविरोधी घटक कमी होऊ शकतात आणि कर्बोदकं, फायबर व इतर घटकांच्या रचनेत बदल होऊ शकतात. हे बदल जेवणानंतर रक्तातील साखरेवर होणारा परिणाम अधिक अनुकूल करण्यास मदत करू शकतात आणि त्यामुळे आपल्या चयापचय आरोग्याला आधार मिळू शकतो.

थोडक्यात, धावपळीच्या जीवनशैलीतही या परंपरेला विज्ञानाची जोड देऊन, योग्य स्वच्छता आणि सुरक्षित पाककृतींचा वापर केल्यास, अंकुरित कडधान्यं आपल्या रोजच्या आहाराला अधिक पौष्टिक आणि चयापचयासाठी अनुकूल बनवण्याचा एक सोपा मार्ग ठरू शकतात. परंपरेला विज्ञानाची जोड दिली, तर ती अधिक प्रभावीपणे आपल्या आरोग्याचा भाग बनू शकते.