गोव्यातील खाद्यसंस्कृती ही केवळ भूक भागवण्यापुरती मर्यादित नाही, तर ती आपल्या बालपणीच्या आठवणींशी, कौटुंबिक परंपरांशी, गावातील जीवनशैलीशी आणि रोजच्या जगण्यातील छोट्या-छोट्या आनंदांशी जोडलेली आहे. प्रत्येक गोमंतकीय घराची स्वतःची अशी काही खास खाद्यसंस्कृती, पाककृती आणि खाद्यपदार्थांची सांगड असते, जी पिढ्यानपिढ्या पुढे चालत आलेली आहे. अशाच पारंपरिक गोमंतकीय खाद्यपदार्थांपैकी एक म्हणजे 'पेज'. लाल तांदळापासून तयार होणारा हा साधा, पौष्टिक आणि चविष्ट पातळ पदार्थ गोमंतकीयांच्या मनात आजही विशेष स्थान राखून आहे.
पेज तयार करण्याची पद्धत अगदी सोपी आहे. लाल तांदूळ भरपूर पाण्यात घालून चांगला शिजवला जातो. तांदळाचे दाणे मऊ होतात आणि त्यातील पिष्टमय घटक पाण्यात मिसळल्यामुळे पेजेला एक विशिष्ट घट्टसर, पातळसर स्वरूप प्राप्त होते. यासाठी महागड्या साहित्याची किंवा किचकट पाककृतीची गरज नसते. तरीही या साध्या पदार्थाची चव आणि त्याच्याशी जोडलेल्या आठवणी काही वेगळ्याच असतात.
गोव्यात अनेक घरांमध्ये रात्रीच्या जेवणासाठी पेज तयार केली जाते. दिवसभराच्या कामानंतर गरमागरम पेज जेवण्यात एक वेगळेच समाधान असते. पेज हलकी, पोटभरीची आणि खाण्यास सुखद असते. मात्र, मला वैयक्तिकरीत्या आवडणारी पेज म्हणजे रात्री शिजवून ठेवलेली आणि दुसऱ्या दिवशी नैसर्गिकरीत्या आंबलेली पेज! रात्रभर योग्य परिस्थितीत ठेवल्यानंतर पेजेला किंचित आंबटसर चव आणि एक विशिष्ट सुगंध येतो. हीच तिची खरी मजा असते. खरं सांगायचं तर, दुसऱ्या दिवशी आंबलेली पेज मला सर्वांत जास्त आवडते!
गोमंतकीय पेजेची खरी गंमत तिच्यासोबत खाल्ल्या जाणाऱ्या विविध पारंपरिक पदार्थांमध्ये आहे. पेज स्वतःमध्ये साधी असली तरी तिच्यासोबत मिळणारे पदार्थ तिच्या चवीत वेगळीच रंगत आणतात. मला पेजसोबत घरचे लोणचे, तोराची शिर, सुके कोळंबीचे पदार्थ, पालेभाज्या आणि खारो खायला विशेष आवडते. या प्रत्येक पदार्थाची चव वेगळी असते आणि त्यांची पेजेसोबत छान सांगड जमते.
लोणच्याचा आंबट-तिखट स्वाद पेजेच्या साध्या चवीला छान उठाव देतो. तोराची शिर हा पारंपरिक सुक्या माशांपासून तयार केला जाणारा पदार्थ जेवणाला एक वेगळीच गोमंतकीय चव देतो. नारळ आणि मसाल्यांचा वापर करून तयार केलेली कोळंबीची सुकी भाजी म्हणजेच प्रॉन्स सुखा, जेवणाची लज्जत आणखी वाढवते. त्यासोबत साध्या पद्धतीने केलेली पालेभाजी ताटात ताजेपणा आणि पौष्टिकता आणते. आणि खारो असेल तर जेवणाची मजाच काही और असते! या सर्व पदार्थांची पेजेसोबत होणारी सांगड म्हणजे अस्सल गोमंतकीय खाद्यसंस्कृतीचा एक सुंदर अनुभव आहे.
या जेवणाचे सर्वांत मोठे वैशिष्ट्य म्हणजे त्यातील साधेपणा. यासाठी कोणत्याही मोठ्या हॉटेलची, आकर्षक सजावटीची किंवा महागड्या पदार्थांची गरज नसते. एका वाटीत पेज, बाजूला थोडेसे लोणचे, मासळीचे पदार्थ, पालेभाजी आणि खारो एवढेच पुरेसे असते. घरातील सर्वांनी एकत्र बसून असे जेवण करण्याचा आनंद काही वेगळाच असतो.
गोव्यातील पारंपरिक आहारपद्धती ही स्थानिक शेती, तांदळाच्या जाती, मासळी, नारळ, भाज्या आणि ऋतुमानानुसार उपलब्ध होणाऱ्या पदार्थांवर आधारित आहे. आपल्या पूर्वजांनी स्थानिक पातळीवर उपलब्ध असलेल्या पदार्थांचा योग्य वापर करून आपली खाद्यसंस्कृती विकसित केली. लाल तांदूळ, विशेषतः उकडा तांदूळ, गोमंतकीयांच्या आहाराचा महत्त्वाचा भाग राहिला आहे. रात्री जास्तीची पेज तयार करून दुसऱ्या दिवशी तिचा आस्वाद घेण्याची पद्धत ही अन्नाची नासाडी टाळण्याच्या जुन्या शहाणपणाचेही उदाहरण आहे.
वैज्ञानिक दृष्टिकोनातून पाहिले तर पेजेची नैसर्गिक आंबण्याची प्रक्रिया अभ्यासण्यासारखी आहे. रात्रभर ठेवलेल्या पेजेमध्ये नैसर्गिकरीत्या उपस्थित असलेले सूक्ष्मजीव, विशेषतः लॅक्टिक अॅसिड बॅक्टेरिया, आंबटपणा, सुगंध आणि चव विकसित करण्यास हातभार लावू शकतात. तापमान, पेज तयार करण्याची पद्धत आणि साठवणुकीची परिस्थिती यांनुसार या प्रक्रियेत बदल होऊ शकतो. त्यामुळे पेज हा पारंपरिक आंबवलेल्या अन्नपदार्थांच्या अभ्यासासाठी एक मनोरंजक विषय ठरू शकतो. आजच्या काळात प्रोबायोटिक्स, आतड्यांचे आरोग्य आणि आंबवलेल्या अन्नपदार्थांवर जगभर चर्चा होत असताना आपल्या पारंपरिक स्वयंपाकघरात पिढ्यानपिढ्या चालत आलेल्या अशा प्रक्रियांचा वैज्ञानिक अभ्यास करणे महत्त्वाचे आहे. मात्र, प्रत्येक आंबवलेल्या पदार्थाला आपोआप प्रोबायोटिक समजणे योग्य नाही. त्यासाठी शास्त्रीय संशोधन आवश्यक आहे.
आज बदलती जीवनशैली, शहरीकरण आणि फास्ट फूडची वाढती लोकप्रियता यामुळे अशा अनेक पारंपरिक खाद्यपदार्थांचे महत्त्व हळूहळू कमी होत आहे. नव्या पिढीला रेस्टॉरंटमधील विविध पदार्थांची माहिती असते; मात्र आपल्या घरातील आणि गावातील पारंपरिक पदार्थांची ओळख कदाचित तितकीशी राहिलेली नाही. पण पेजसारख्या साध्या पदार्थांना कालबाह्य समजण्याची गरज नाही. हे पदार्थ आपली ओळख, आपल्या जमिनीशी असलेले नाते आणि आपल्या पूर्वजांनी जपलेले खाद्यविषयक ज्ञान दर्शवतात.
मला मात्र आजही पेज त्याच पारंपरिक पद्धतीने खायला आवडते. विशेषतः दुसऱ्या दिवशी किंचित आंबट झालेली पेज, सोबत लोणचे, तोराची शिर, प्रॉन्स सुखा, पालेभाज्या आणि खारो असेल तर मला दुसऱ्या कोणत्याही खास पदार्थाची गरज भासत नाही. एवढे साधे जेवणसुद्धा मनाला इतके समाधान देऊ शकते, याचा अनुभव अशा वेळी येतो. कधीकधी मोठ्या मेजवानीपेक्षाही घरच्या साध्या जेवणातून अधिक आनंद मिळतो.
कदाचित हीच गोमंतकीय खाद्यसंस्कृतीची खरी सुंदरता आहे. चविष्ट पदार्थ खाण्यासाठी नेहमीच मोठे उत्सव, खास समारंभ किंवा महागड्या हॉटेलांची गरज नसते. घरातून येणारा जेवणाचा परिचित सुगंध, पारंपरिक पाककृतींची चव आणि त्यांच्याशी जोडलेल्या आठवणी हाच खरा आनंद असतो.
माझ्यासाठी पेज म्हणजे केवळ उकडलेल्या लाल तांदळाचे पाणी नाही. ती गोव्याच्या मातीशी जोडलेली एक आठवण आहे, आपल्या घरातील खाद्यपरंपरेचा एक भाग आहे आणि आपल्या संस्कृतीची ओळख आहे. ही परंपरा अशीच पुढील पिढ्यांपर्यंत पोहोचावी, असे मनापासून वाटते.
कारण काही चवी आपण हॉटेलमध्ये शिकत नाही, तर त्या आपल्या घरातून, गावातून आणि संस्कृतीतून आपल्याला वारशाने मिळतात!



