नवी दिल्ली : मधुमेह हा आजच्या काळातील एक गंभीर आरोग्यविषयक प्रश्न बनला आहे. बदलती जीवनशैली, चुकीच्या आहाराच्या सवयी आणि शारीरिक हालचालींचा अभाव यामुळे मधुमेहाचा धोका वाढत आहे. या आजाराबाबत जनजागृती करण्यासाठी नोव्हेंबर महिना ‘राष्ट्रीय मधुमेह जागरूकता महिना’ म्हणून पाळला जातो. यंदा मधुमेहामुळे उद्भवणाऱ्या आरोग्यविषयक गुंतागुंती रोखण्यासाठी वेळीच पावले उचलण्यावर विशेष भर देण्यात आला आहे.
नॅशनल इन्स्टीट्युट ऑफ डायबेटीस ॲंड डायजेस्टीव ॲंड किडनी डिसिजीसने (National Institute of Diabetes and Digestive and Kidney Diseases) यासंदर्भात माहिती जारी केली आहे. रक्तातील ग्लुकोज म्हणजेच साखरेचे प्रमाण आवश्यकतेपेक्षा जास्त झाल्यास मधुमेह होतो. या आजाराचा परिणाम केवळ रक्तातील साखरेपुरता मर्यादित राहत नाही.
मधुमेहामुळे डोळे, मूत्रपिंड, मज्जासंस्था आणि हृदयाचे नुकसान होऊ शकते. तसेच काही प्रकारच्या कर्करोगांशीही मधुमेहाचा संबंध असल्याचे आढळले आहे. आयसीएमआर-इंडियाबीच्या (ICMR-INDIAB) आकडेवारीनुसार भारतात १०१ मिलीयन म्हणजेच अंदाजे ११.४ टक्के लोक मधुमेहाने बाधित आहेत.
मात्र, योग्य काळजी, नियमित तपासणी आणि जीवनशैलीत सकारात्मक बदल केल्यास मधुमेहाचा धोका कमी करण्यास तसेच त्यातून उद्भवणाऱ्या गुंतागुंती टाळण्यास मदत होऊ शकते.
मधुमेहाचा धोका कोणाला अधिक?
वजन जास्त असणे किंवा लठ्ठपणा, वय ३५ वर्षांपेक्षा अधिक असणे, कुटुंबात मधुमेहाचा इतिहास असणे, शारीरिक हालचालींचा अभाव आणि रक्तातील साखरेची पूर्वस्थिती (प्री-डायबेटिस) ही मधुमेहाची प्रमुख जोखीम घटक आहेत. त्यामुळे अशा व्यक्तींनी नियमित आरोग्य तपासणी करणे आवश्यक आहे.
मधुमेह नियंत्रणासाठी 'ABC' महत्त्वाचे
मधुमेह टाळण्यासाठी किंवा नियंत्रणात ठेवण्यासाठी रक्तातील साखर, रक्तदाब आणि कोलेस्टेरॉल या तीन गोष्टींकडे विशेष लक्ष देणे गरजेचे आहे.
A – A1C चाचणी : मागील साधारण तीन महिन्यांतील रक्तातील साखरेची सरासरी पातळी समजण्यास मदत होते.
B – Blood Pressure : रक्तदाब नियंत्रणात ठेवल्याने हृदय आणि मूत्रपिंडांचे आरोग्य सुरक्षित राखण्यास मदत होते.
C – Cholesterol : कोलेस्टेरॉलची पातळी योग्य राखल्याने हृदयविकाराचा धोका कमी करण्यास मदत होते.
या तिन्ही घटकांची योग्य लक्ष्य पातळी डॉक्टरांच्या सल्ल्याने निश्चित करावी.
निरोगी जीवनशैलीसाठी छोट्या सवयी महत्त्वाच्या
मधुमेहाचा धोका कमी करण्यासाठी संतुलित आहार, नियमित व्यायाम, पुरेशी झोप आणि धूम्रपानापासून दूर राहणे आवश्यक आहे. एकाच वेळी सर्व बदल करण्याऐवजी हळूहळू आरोग्यदायी सवयी अंगीकारणे अधिक फायदेशीर ठरू शकते.
डॉक्टरांनी दिलेली औषधे वेळेवर आणि योग्य मात्रेत घेणेही तितकेच महत्त्वाचे आहे. प्रकृती चांगली वाटत असली तरी स्वतःहून औषधे बंद करू नयेत. औषधे घेण्यात अडचण येत असल्यास डॉक्टर किंवा औषधतज्ज्ञांचा सल्ला घ्यावा.
वजन नियंत्रणामुळे मधुमेहाचा धोका कमी होऊ शकतो
जास्त वजन किंवा लठ्ठपणा असलेल्या व्यक्तींनी योग्य आहार आणि शारीरिक हालचालींच्या मदतीने वजन नियंत्रणात ठेवण्याचा प्रयत्न करावा. सुरुवातीच्या वजनाच्या ५ ते ७ टक्के वजन कमी केल्याने टाइप-२ मधुमेहाचा धोका कमी होण्यास किंवा आजाराचा प्रारंभ पुढे ढकलण्यास मदत होऊ शकते.
मानसिक आरोग्याकडेही दुर्लक्ष नको
मधुमेहाचे व्यवस्थापन करताना मानसिक ताण, निराशा आणि चिंता जाणवू शकते. अशा वेळी ताणतणाव कमी करण्याच्या उपायांचा अवलंब करावा. गरज भासल्यास मानसिक आरोग्यतज्ज्ञांची मदत घ्यावी किंवा आधारगटांमध्ये सहभागी व्हावे.
डॉक्टरांच्या सल्ल्याने उपचार आणि नियमित तपासणी
मधुमेहाचे प्रभावी व्यवस्थापन करण्यासाठी डॉक्टर, मधुमेहतज्ज्ञ, आहारतज्ज्ञ आणि प्रमाणित मधुमेह शिक्षक यांची मदत घेता येते. औषधे, तपासण्या आणि उपचारांचा खर्च परवडत नसल्यास सामाजिक कार्यकर्ते किंवा आरोग्यसेवा पथकाच्या मदतीने उपलब्ध आर्थिक सहाय्य व स्थानिक सुविधांची माहिती मिळवता येऊ शकते.
औषधांनी नियंत्रित करण्याचा आजार नाही
मधुमेह हा केवळ औषधांनी नियंत्रित करण्याचा आजार नाही, तर त्यासाठी नियमित काळजी आणि शिस्तबद्ध जीवनशैली आवश्यक आहे. वेळीच तपासणी, योग्य उपचार आणि छोट्या आरोग्यदायी सवयींच्या माध्यमातून मधुमेहाच्या गुंतागुंती टाळता येऊ शकतात. त्यामुळे आजपासूनच आरोग्याची जबाबदारी स्वीकारणे हीच मधुमेहाविरुद्धची प्रभावी सुरुवात ठरू शकते.
(ही माहिती केवळ जागृतीसाठी आहे. तज्ज्ञ डॉक्टरांच्या सल्ल्यानेच उपचार घ्यावेत.)