राजू आणि गजू

एका नगरात राजू आणि गजू हे दोन मुलगे राहत होते. दोघेही एकाच शाळेत शिकत होते.

त्यांची शाळा त्या नगरातील अव्वल क्रमांकाची शाळा म्हणून ओळखली जायची. आणि खरोखरच ती अव्वल होती. कारण त्या शाळेतील शिक्षकगण मुलांना केवळ पुस्तकातील ज्ञान देत नसत, तर संस्कार, माणुसकी आणि आयुष्यात चांगला माणूस कसे बनावे, याचेही धडे देत असत.

आता या शाळेत शिकणारी मुले किती संस्कारी असतील, याची तुम्ही कल्पना करा! पण प्रत्यक्षात मात्र तसे नव्हते. कारण प्रत्येक मूल सारखे नसते. काही मुले चांगल्या गोष्टी सहज आत्मसात करतात, तर काही मुलांना त्या समजून घेण्यासाठी वेळ लागतो.

राजू वेगळा होता आणि गजू वेगळा.

राजू शिक्षकांनी सांगितलेल्या गोष्टी मनापासून ऐकत असे. त्यातून चांगले काय आणि वाईट काय, हे समजून घेऊन तो आपल्या आयुष्यात त्याप्रमाणे वागण्याचा प्रयत्न करत असे. परंतु गजू मात्र शिक्षकांनी सांगितलेल्या गोष्टी एका कानाने ऐकून दुसऱ्या कानाने सोडून देत असे. त्याला वाटायचे की, शिक्षक हे फक्त शिकवण्यासाठी असतात. त्यांनी सांगितलेल्या प्रत्येक गोष्टीचे पालन करणे काही गरजेचे नाही!

एके दिवशी शाळेत जात असताना राजू आणि गजू यांना रस्त्याच्या कडेला एक वृद्ध माणूस बसलेला दिसला. त्याच्या हातातील भाजीची पिशवी फाटली होती आणि सर्व भाजी रस्त्यावर विखुरली होती.

राजूने ते पाहिले आणि लगेच आपली दप्तराची पिशवी खाली ठेवली. तो त्या वृद्ध माणसाजवळ गेला आणि म्हणाला,

"आजोबा, तुम्ही काळजी करू नका. मी तुमची भाजी गोळा करून देतो."

त्याने रस्त्यावर पडलेली सर्व भाजी गोळा केली आणि आजोबांना त्यांच्या घरी जाण्यासाठी मदत केली.

गजू मात्र बाजूला उभा राहून हसत होता.

तो राजूला म्हणाला, "अरे राजू! आपल्याला शाळेत जायला उशीर होतोय आणि तू इथे या म्हाताऱ्या माणसाची मदत करत बसला आहेस! चल लवकर!"

राजू शांतपणे म्हणाला, "गजू, शाळेत आपल्याला वेळेचे महत्त्व शिकवतात, हे खरं आहे. पण एखाद्या गरजू माणसाला मदत करणेही तितकेच महत्त्वाचे आहे. आपण त्यांना मदत केली, तर त्यात आपले काय नुकसान झाले?"

गजू काहीही न बोलता पुढे निघून गेला.

काही दिवस असेच गेले.

एकदा शाळेतून घरी परतताना गजूला रस्त्यावर एक पाकीट पडलेले दिसले. त्याने ते उचलून पाहिले. त्या पाकिटात बरीच रोख रक्कम आणि काही महत्त्वाची कागदपत्रे होती.

गजूच्या मनात लगेच विचार आला, 'एवढे पैसे मला मिळाले आहेत. आता मी या पैशांतून छान खेळणी विकत घेईन आणि मित्रांसोबत मजा करीन!'

त्याने ते पाकीट आपल्या दप्तरात ठेवले आणि घरी निघून गेला.

दुसऱ्या दिवशी सकाळी शाळेत प्रार्थना सुरू होण्यापूर्वी मुख्याध्यापकांनी सर्व विद्यार्थ्यांना एक महत्त्वाची सूचना दिली.

ते म्हणाले, "मुलांनो, आपल्या नगरातील एका गरीब कुटुंबातील व्यक्तीचे पैशांचे पाकीट हरवले आहे. त्या पैशांतून त्याला आपल्या आजारी मुलाच्या औषधांसाठी पैसे द्यायचे होते. पाकिटात महत्त्वाची कागदपत्रेही आहेत. जर कोणाला ते पाकीट सापडले असेल, तर कृपया ते प्रामाणिकपणे परत करावे."

हे ऐकताच राजूने गजूकडे पाहिले. गजू मात्र नजर चुकवू लागला.

राजूने हळूच विचारले, "गजू, तुला ते पाकीट सापडले आहे का?"

गजू चिडून म्हणाला, "तुला काय करायचे आहे? मला सापडले असेल तर मी माझ्याकडे ठेवीन. मला कोणी पाहिलेले नाही!"

राजू म्हणाला, "पण गजू, त्या पैशांची कोणाला तरी खूप गरज आहे. दुसऱ्याच्या पैशांवर आपला हक्क नसतो. आपण ते पाकीट परत करायला हवे."

गजूने त्याचे काहीही ऐकले नाही.

त्या दिवशी वर्गात शिक्षकांनी प्रामाणिकपणावर एक गोष्ट सांगितली. त्यांनी सांगितले की, माणसाकडे किती पैसा आहे, किती मोठे घर आहे किंवा तो किती हुशार आहे, यापेक्षा त्याच्या मनात किती प्रामाणिकपणा आहे, हे अधिक महत्त्वाचे असते.

हे ऐकून राजूला गजूची काळजी वाटू लागली.

शाळा सुटल्यावर राजूने पुन्हा गजूला समजावले.

"मित्रा, चूक होणे वाईट नाही; पण चूक समजल्यावरही ती सुधारण्याचा प्रयत्न न करणे वाईट आहे. अजूनही वेळ गेलेली नाही. आपण ते पाकीट परत करूया."

राजूचे शब्द गजूच्या मनाला कुठेतरी भिडले. त्याला आठवले की, त्याचे शिक्षक नेहमी सांगतात, 'आपण केलेली चूक मान्य करणे हेच सुधारण्याचे पहिले पाऊल आहे.'

शेवटी गजूने पाकीट काढले आणि राजूसोबत त्या व्यक्तीला शोधायला निघाला. पाकिटातील कागदपत्रांवर दिलेल्या पत्त्यावर ते दोघे पोहोचले.

दार उघडताच त्यांना एक चिंताग्रस्त माणूस दिसला.

गजूने पुढे होऊन पाकीट त्याच्या हातात दिले आणि मान खाली घालून म्हणाला,

"काका, हे पाकीट मला सापडले होते. मी ते माझ्याकडे ठेवण्याचा विचार केला. पण माझ्या मित्राने मला योग्य गोष्ट समजावून सांगितली. मला माफ करा."

त्या माणसाच्या डोळ्यांत आनंदाश्रू आले.

तो म्हणाला, "बाळांनो, तुम्ही माझे पैसेच परत केले नाहीत, तर माझ्या मुलाच्या उपचारांची आशाही परत दिली आहे. तुमचे खूप आभार!"

त्याने गजूला आशीर्वाद दिला.

त्या क्षणी गजूला जाणवले की, दुसऱ्याची वस्तू स्वतःकडे ठेवल्याने मिळणारा आनंद क्षणिक असतो; पण एखाद्याच्या चेहऱ्यावर आनंद फुलवल्याने मिळणारे समाधान खूप मोठे असते.

दुसऱ्या दिवशी गजूने वर्गात सर्वांसमोर आपली चूक मान्य केली. त्याने शिक्षकांची माफी मागितली आणि यापुढे प्रामाणिकपणे वागण्याचा प्रयत्न करेन, असे वचन दिले.

शिक्षकांनी त्याच्या पाठीवर प्रेमाने हात ठेवला आणि सांगितले,

"गजू, लक्षात ठेव! संस्कार म्हणजे केवळ मोठ्यांना नमस्कार करणे किंवा शिक्षकांसमोर चांगले वागणे नव्हे. आपण एकटे असतानाही योग्य ते करणे, गरजूंना मदत करणे, दुसऱ्याच्या दुःखाची जाणीव ठेवणे आणि आपल्या चुका सुधारण्याची तयारी असणे, हेच खरे संस्कार आहेत."

त्या दिवसापासून गजूच्या वागण्यात हळूहळू बदल होऊ लागला. तो गरजू मित्रांना मदत करू लागला, मोठ्यांचा आदर करू लागला आणि खोटे बोलण्यापासून दूर राहू लागला.

राजू आणि गजू आता केवळ वर्गमित्र राहिले नव्हते, तर एकमेकांना चांगल्या गोष्टी शिकवणारे खरे मित्र बनले होते.

काही महिन्यांनंतर शाळेत वार्षिक स्नेहसंमेलन झाले. त्या कार्यक्रमात मुख्याध्यापकांनी राजू आणि गजू या दोघांचाही विशेष सत्कार केला.

राजूला त्याच्या सततच्या चांगल्या वर्तनाबद्दल गौरवण्यात आले, तर गजूला स्वतःमध्ये सकारात्मक बदल घडवून आणल्याबद्दल प्रोत्साहनपर पारितोषिक देण्यात आले.

मुख्याध्यापक म्हणाले,

"मुलांनो, एखादे मूल आज कसे वागते, यावरून ते आयुष्यभर तसेच वागेल असे ठरवता येत नाही. योग्य वेळी मिळालेले मार्गदर्शन, चांगली संगत आणि स्वतःची चूक सुधारण्याची इच्छा यांमुळे माणूस बदलू शकतो. चांगले संस्कार आत्मसात करणे आणि ते आपल्या आचरणात आणणे, ही प्रत्येकाची जबाबदारी आहे."

सर्व विद्यार्थ्यांनी टाळ्यांच्या कडकडाटात त्यांचे स्वागत केले.

त्या दिवसापासून राजू आणि गजू यांनी एकमेकांना वचन दिले की, ते नेहमी सत्याची साथ देतील, गरजूंना मदत करतील आणि कोणावरही अन्याय होऊ देणार नाहीत.

आणि हळूहळू त्यांची मैत्री संपूर्ण शाळेसाठी एक आदर्श बनली.

बोध : संस्कार शिकवता येतात, पण ते आपल्या वागण्यात आणणे आपल्या हातात असते.

 जन्माने कोणी चांगले किंवा वाईट ठरत नाही; आपल्या कृती, विचार आणि निर्णय आपले व्यक्तिमत्त्व घडवतात. चूक झाली तरी ती मान्य करून स्वतःमध्ये सुधारणा करणे, हाच खऱ्या माणुसकीचा मार्ग आहे.

सोनाली सु. पेडणेकर