रायू दहा वर्षांची होती. खूप हुशार, चुणचुणीत आणि खेळण्याची प्रचंड आवड असलेली! तिच्या इमारतीत एकूण तीस कुटुंबे राहत होती. इमारत भव्य होती, पण जरा जुनी झाली होती. तरीही, लिफ्ट अधूनमधून कुरकुरत असे, तेवढे सोडले तर बाकी सगळे व्यवस्थित होते.
हल्लीच लिफ्टच्या दरवाजाची दुरुस्ती करण्यासाठी ती काही दिवस बंद ठेवण्यात आली होती.
आता काय, लिफ्ट बंद म्हणजे जिना चढा आणि जिना उतरा! रायूला तर लिफ्टने जाण्याची सवय होती. घरात मोठे कुणी नसेल, तर लिफ्ट वापरायची नाही, असा तिच्या आईचा कडक नियम होता. त्यामुळे लिफ्ट बंद असण्याच्या काळात तिची चांगलीच पंचाईत झाली होती.
पण रायू कसली गप्प बसतेय? कधी मैत्रिणीच्या घरी जायचे, कधी खाली खेळायला उतरायचे, तर कधी वरून खाली आणि खालून वर! तिचे जिने चढणे-उतरणे काही संपत नव्हते.
त्या दिवशीही ती जिन्याच्या कठड्याजवळ उभी राहून खाली कोण येतेय, वर कोण जातेय, हे पाहत होती. तेवढ्यात तिला एक वृद्ध गृहस्थ जिना उतरून खाली जाताना दिसले. त्यांच्या हातात एक छोटीशी कापडी पिशवी होती. चेहऱ्यावर सुरकुत्या, डोक्यावर पांढरे केस आणि चालताना किंचित पुढे झुकलेली पाठ.
रायूने त्यांना याआधीही अनेकदा पाहिले होते. ते याच इमारतीत राहायचे.
काही वेळाने ते परत आले. त्यांच्या हातात आता एक औषधांची पिशवी होती. त्यांनी जिना चढायला सुरुवात केली. एक मजला चढले, दुसरा चढले. मग थोडा वेळ थांबले. एका हाताने कठड्याचा आधार घेतला आणि दुसऱ्या हाताने कपाळावरचा घाम
पुसला.
रायूचे त्यांच्या हालचालींकडे लक्ष होते.
'आजोबा थकलेले दिसताहेत. त्यांना वर पोहोचायला खूप त्रास होईल,' असा विचार तिच्या मनात आला.
ती हळूच त्यांच्या मागे राहिली.
काही वेळाने ते आणखी एक मजला चढले. आता त्यांचा श्वास जोरात चालू होता. त्यांनी पुन्हा कठडा पकडला. एक पाऊल पुढे टाकले, पण अचानक त्यांचा तोल गेला. त्यांचा हात कठड्यावरून निसटू लागला.
रायूच्या हे लक्षात आले.
क्षणाचाही विलंब न करता ती ओरडली, “आजोबा, थांबा!”
तिने धावत जाऊन त्यांचा हात पकडण्याचा प्रयत्न केला. पण तिच्या लहानशा हातांना त्यांचा तोल सावरणे शक्य नव्हते. आजोबा जिन्याच्या पायरीवरच खाली बसल्यासारखे झाले.
रायू घाबरली. पण ती रडत बसली नाही.
“आजोबा, तुम्ही हलू नका हं! मी आत्ताच मदत आणते.”
ती भराभर खाली धावली. समोरच्याच मजल्यावर राहणाऱ्या पेडणेकर काकांच्या दाराची घंटी तिने वाजवली.
“काका, लवकर चला! आजोबांना जिन्यात त्रास होतोय. ते पडणार होते!”
पेडणेकर काका लगेच बाहेर आले. त्यांनी आजोबांना पाहिले आणि ताबडतोब इतर शेजाऱ्यांनाही बोलावले. एका काकूंनी पाणी आणले, तर दुसऱ्या काकांनी डॉक्टरांना फोन केला.
डॉक्टर येईपर्यंत आजोबांना आरामात बसवण्यात आले. त्यांना शुद्ध होती, पण खूप अशक्तपणा जाणवत होता. डॉक्टरांनी त्यांची तपासणी केली आणि गरजेनुसार पुढील उपचारांचा सल्ला दिला.
थोड्या वेळाने आजोबांना बरे वाटू लागले.
त्यांनी रायूला जवळ बोलावले.
“बाळा, आज तू माझ्या मागे होतीस म्हणून मला मदत मिळाली. तू वेळीच लक्ष दिलंस आणि मोठ्यांना बोलावून आणलंस. तुझं खूप कौतुक वाटतंय मला!”
रायू हसली.
“आजोबा, तुम्ही पडला असता तर तुम्हाला लागलं असतं ना! मला ते बघवलं नसतं.”
आजोबांनी तिच्या डोक्यावरून प्रेमाने हात फिरवला.
“अगं, पण तू एवढीशी असूनही एवढी समजूतदार आहेस! तुझ्या आई-बाबांनी तुला छान शिकवलंय.”
तेवढ्यात रायूची आईही तिथे आली. सगळा प्रकार कळल्यावर तिने रायूला जवळ घेतले.
“शाब्बास, रायू! तू आज खूप चांगलं काम केलंस. पण एक गोष्ट लक्षात ठेव. अशा वेळी मदत करायची, मात्र स्वतःचा जीव धोक्यात घालून नाही. तू लगेच मोठ्यांना बोलावून आणलंस, हे अगदी योग्य केलंस.”
रायूने मान डोलावली.
त्या दिवसानंतर इमारतीतल्या सगळ्यांचे रायूकडे पाहण्याचे नजरे बदलले. ती केवळ खेळकर आणि हुशार मुलगी नव्हती, तर आजूबाजूला काय घडते आहे याकडे लक्ष देणारी, दुसऱ्यांच्या अडचणी समजून घेणारी मुलगी होती.
इमारतीच्या रहिवाशांनीही एक गोष्ट ठरवली. लिफ्ट बंद असेल, तर वृद्ध व्यक्तींना किंवा जिना चढताना त्रास होणाऱ्या रहिवाशांना मदत करण्यासाठी शक्य असेल तेव्हा कोणीतरी सोबत जाईल.
काही दिवसांनी लिफ्ट पुन्हा सुरू झाली. सगळे आनंदाने लिफ्टने ये-जा करू लागले.
रायूही लिफ्टमध्ये शिरली. दार बंद होण्याआधी तिने जिन्याकडे एक नजर टाकली. तिला त्या दिवसाची आठवण झाली आणि तिच्या चेहऱ्यावर हसू
उमटले.
तिला आता समजले होते की इमारतीत वर जाण्यासाठी लिफ्ट असते, पायऱ्या असतात, पण माणसांच्या मनापर्यंत पोहोचण्यासाठी लागते ती संवेदनशीलता आणि मदतीची तयारी!
त्या दिवसापासून रायू जिना चढताना फक्त पायऱ्याच मोजत नव्हती, तर आजूबाजूच्या माणसांचीही काळजी घेत होती.
तात्पर्य : दुसऱ्यांच्या अडचणी ओळखून मदतीला धावून जाणे हा खरा शहाणपणा. मात्र मदत करताना स्वतःचीपण काळजी घ्यावी हे लक्षात असावे.
सोनाली सु. पेडणेकर