नवरात्रोत्सव हा केवळ एक धार्मिक सण किंवा सण-उत्सवांचा आनंद व्यक्त करण्याचा प्रसंग नसून आदिशक्तीच्या उपासनेचा, तिच्या अफाट सामर्थ्याचा आणि जगतातील मंगलमयी तत्त्वाचा महान महोत्सव आहे. भारतीय संस्कृतीत वर्षातून चार वेळा नवरात्र येते, परंतु आश्विन महिन्यातील 'शारदीय नवरात्र' विशेष उत्साहाने, भक्तीभावाने आणि लोकचैतन्याने साजरे केले जाते. नऊ दिवस आणि नऊ रात्री चालणाऱ्या या उत्सवात दुर्गेच्या निरनिराळ्या रूपांची पूजा करून तिच्या अगाध महात्म्याचे आणि निसर्गातील स्त्रीशक्तीचे स्मरण केले जाते.
या आदिशक्तीचे स्वरूप आणि उत्पत्ती कथा अशी आहे, पौराणिक कथेनुसार महिषासुर नावाच्या दैत्याने ब्रह्मादेवांकडून अमरत्वाचा असा वर मिळवला होता की, त्याचा वध केवळ स्त्रीच्या हातानेच होऊ शकेल. या वराच्या अहंपणात महिषासुराने स्वर्ग आणि पृथ्वीवर हाहाकार माजवला अन् देवांचा पराभव करून स्वर्गावर ताबा मिळवला. सर्व देव भयभीत होऊन ब्रह्मा, विष्णू आणि महेश यांच्याकडे गेले. तेव्हा सर्व देवांच्या क्रोधातून आणि तेजातून एक अलौकिक शक्ती प्रकट झाली, तीच 'आदिशक्ती श्री दुर्गादेवी'. सर्व देवांनी देवीला आपापली दिव्य शस्त्रे प्रदान केली. शंकरांनी त्रिशूळ, विष्णूंनी चक्र, इंद्राने वज्र आणि हिमालयाने सिंह सवारीसाठी दिला. या सर्वशक्तीमान देवीने महिषासुराशी सलग नऊ दिवस आणि नऊ रात्री घनघोर युद्ध केले. दहाव्या दिवशी देवीने महिषासुराचा वध करून जगाला त्याच्या त्रासातून मुक्त केले. म्हणूनच देवीला 'महिषासुरमर्दिनी' असे म्हटले जाते आणि हा विजयोत्सव 'विजयादशमी' (दसरा) म्हणून अमर झाला.
नवदुर्गेची नऊ रूपे आणि आध्यात्मिक अर्थ हा महान असाच आहे. नवरात्राच्या नऊ दिवसांत देवीच्या नऊ निरनिराळ्या रूपांची (नवदुर्गा) पूजा केली जाते. प्रत्येक रूप मानवी जीवनातील एका विशेष गुणाचे, आत्मिक उन्नतीचे आणि शक्तीचे प्रतीक आहे.
देवीची नऊ रूपे पुढीलप्रमाणे :
शैलपुत्री : हिमालयाची कन्या; स्थिरता, निष्ठा आणि दृढनिश्चयाचे प्रतीक.
ब्रह्मचारिणी : कठोर तपश्चर्या, संयम आणि त्यागाची स्वामिनी.
चंद्रघंटा : मस्तक अलौकिक शांती आणि धैर्याने अलंकृत असणारे रूप.
कुष्मांडा : मंद हास्याने ब्रह्मांडाची निर्मिती करणारी, ऊर्जा व प्रकाशाची देवता.
स्कंदमाता : भगवान कार्तिकेयाची (स्कंद) आई; वात्सल्य, दया आणि मातृत्वाचे प्रतीक.
कात्यायनी : महर्षी कात्यायनाची कन्या; दुष्टांचा विनाश करणारी पराक्रमी शक्ती.
कालरात्री : अज्ञान व अंधाराचा नाश करणारे, भक्तांना अभय देणारे भयंकर पण कल्याणकारी रूप.
महागौरी : पवित्रता, शांती आणि चैतन्याची स्वामिनी.
सिद्धिदात्री : सर्व प्रकारच्या सिद्धी, ज्ञान आणि अलौकिक शक्ती देणारी अंतिम देवता.
महाराष्ट्रातील देवीच्या साडेतीन शक्तिपीठांचे माहात्म्यही अलौकिक असेच आहे. महाराष्ट्राच्या सांस्कृतिक आणि आध्यात्मिक परंपरेत साडेतीन शक्तिपीठांना अनन्यसाधारण महत्त्व आहे. ही पीठे भक्तांच्या श्रद्धेचा आणि ऊर्जेचा मुख्य स्रोत मानली जातात. ही साडेतीन पीठे पुढीलप्रमाणे आहेत :
तुळजापूरची तुळजाभवानी (पूर्ण पीठ) : छत्रपती शिवाजी महाराजांची कुलदेवता व स्फूर्तीदेवता, जी भक्तांच्या हाकेला धावून जाणारी मानली जाते.
कोल्हापूरची महालक्ष्मी/अंबाबाई (पूर्ण पीठ) : समृद्धी, वैभव आणि मुक्ती देणारी जगदंबा.
माहूरची रेणुकामाता (पूर्ण पीठ) : दत्तात्रेयांची माता आणि पराक्रमी परशुरामाची आई; वात्सल्याचे महान केंद्र.
सप्तशृंगी देवी, वणी (अर्धे पीठ) : नाशिक जवळील सात शिखरांच्या कुशीत वसलेली १८ हातांची अद्भूत आदिशक्ती.
नवरात्रातील मुख्य विधी आणि परंपरांना अतिशय महत्त्व आहे. घटस्थापना : नवरात्राच्या पहिल्या दिवशी धान्याने भरलेल्या वेदीवर मातीचा किंवा तांब्याचा घट स्थापन केला जातो. त्यात तीर्थक्षेत्रांचे जल, नाणी घालून त्यावर नारळ आणि पानांची माळ बांधून देवीचे आवाहन केले जाते. त्यानंतर घटाभोवती माती पसरवून त्यात सात प्रकारची धान्ये (गहू, जव, तीळ, मूग इत्यादी) पेरली जातात. नऊ दिवसांत उगवणारे हे कोमल अंकुर आगामी वर्षातील शेतीची समृद्धी आणि निसर्गाचे नवसर्जन दर्शवतात.
नवरात्रीतील नऊही दिवस देवीसमोर तुपाचा किंवा तेलाचा अखंड दीप जळत ठेवला जातो, जो अज्ञानाचा अंधार दूर करणाऱ्या ज्ञानाच्या प्रकाशाचे प्रतीक आहे.
नवरात्रीतील नऊ दिवसांत काही राज्यात घटावर रोज विशिष्ट फुलांची (उदा. झेंडू, जास्वंद, शेवंती) नवीन माळ सोडण्याची पारंपरिक पद्धत आहे.
नवरात्राचे बहुआयामी महत्त्व
आध्यात्मिक महत्त्व (आंतरिक शत्रूंवर विजय) :
महिषासुर हा केवळ एक पौराणिक राक्षस नसून तो आपल्या मनात दडलेल्या काम, क्रोध, लोभ, मोह, मद आणि मत्सर या सहा विकारांचे (षड्रिपूंचे) प्रतीक आहे. नवरात्र म्हणजे स्वतःमधील या आसुरी वृत्तींचा नाश करून आत्मशुद्धी करण्याची आणि दैवी गुण आत्मसात करण्याची साधना होय.
हा उत्सव समाजातील स्त्रीशक्तीच्या गौरवाचे प्रतीक आहे. घरातील आणि समाजातील महिलांचा सन्मान करणे, त्यांच्यातील कर्तृत्व, सहनशीलता आणि वात्सल्याला सलाम करणे हा यामागचा खरा संदेश आहे. कन्यापूजन (कुमारीपूजन) ही परंपरा याच भावनेतून आली आहे.
शारदीय नवरात्र हा पावसाळा संपून हिवाळा सुरू होण्याचा ऋतूसंधीचा काळ असतो. या काळात वातावरणातील बदलांमुळे शरीरातही विविध प्रकारचे बदल होतात. त्यामुळे आजारपण वाढू शकते. नवरात्रातील सात्विक आहार आणि उपवासामुळे पचनसंस्थेला विश्रांती मिळते आणि शरीराची नैसर्गिक शुद्धी (डिटॉक्स) होते.
नवरात्रीत सांस्कृतिक व सामाजिक एकता ही प्रामुख्याने राखली जाते. भोंडला, गरबा, दांडिया, ललितात्रिपुरा पूजा आणि सामूहिक आरत्यांच्या माध्यमातून सर्व वयोगटातील लोक एकत्र येतात. यामुळे समाजात बंधुभाव, सामाजिक समरसता आणि संस्कृतीचा प्रसार होतो.
नवरात्रोत्सव आपल्याला शिकवतो की, जगात असत्य किंवा वाईट गोष्टी कितीही शक्तिशाली वाटल्या, तरी अंतिम विजय नेहमी सत्य, धर्म आणि सत्प्रवृत्तीचाच होतो. आदिशक्ती दुर्गेची भक्ती आपल्याला आयुष्यातील कठीण प्रसंगांना सामोरे जाण्याचे धैर्य, बुद्धी आणि आत्मबळ प्रदान करते.
