यंदा गोव्यातील कमी पाऊस हा ‘केवळ पाऊस कमी पडला’ एवढाच मर्यादित विषय नसून, तो शेती, पाणी, जंगल, भूजल आणि पुढील उन्हाळ्याच्या नियोजनाशी जोडलेला प्रश्न आहे. राज्यात साधारणपणे जून ते सप्टेंबर या चार महिन्यांत मोठ्या प्रमाणावर पाऊस पडतो. राज्याची सरासरी वार्षिक पर्जन्यमानाची रचना मान्सूनवर मोठ्या प्रमाणात अवलंबून आहे. यंदा मात्र सुरुवातीपासूनच परिस्थिती वेगळी होती. जूनच्या पहिल्या २० दिवसांत गोव्याला केवळ १६६ मिमी पाऊस झाला; म्हणजेच सामान्यपणे ५७३ मिमीच्या तुलनेत तब्बल ७१ टक्के तूट नोंदवली गेली. सप्टेंबरच्या मध्यापर्यंतही ही तूट भरून निघाली नव्हती. यंदाच्या मान्सूनला एल नीनोची महत्त्वाची पार्श्वभूमी होती. केंद्र सरकारने दिलेल्या माहितीनुसार, २०२६ मध्ये कमकुवत एल नीनो तयार झाला आणि नंतर त्याची तीव्रता वाढली. त्याचा परिणाम मान्सूनच्या व्यापक पर्जन्यवृष्टीवर झाला. मात्र याचा अर्थ असा नाही की गोव्यातील प्रत्येक कोरड्या दिवसाचे एकमेव कारण एल नीनो आहे. तरीही हवामानाच्या पार्श्वभूमीवर त्याने मान्सूनला कमजोर करण्यास हातभार लावला, असे उपलब्ध माहितीवरून दिसते. सप्टेंबरमध्ये गोव्याला आवश्यक असणाऱ्या पावसासाठी प्रभावी कमी दाबाच्या प्रणाली व ढगांची निर्मिती कमी झाली. स्थानिक हवामानतज्ज्ञांच्या मते बंगालचा उपसागर आणि अरबी समुद्रातील अशा प्रणालींचा अभाव सप्टेंबरमधील कमी पावसामागे एक कारण ठरला. यंदा पावसाचे स्वरूपही बदललेले दिसले. काही दिवस पाऊस, त्यानंतर अनेक दिवस कोरडे हवामान होते. त्यामुळे एकूण पर्जन्यमानात तूट निर्माण झाली आणि जमिनीतील ओलावा सातत्याने टिकला नाही.
गोव्याची भातशेती मान्सूनवर मोठ्या प्रमाणावर अवलंबून आहे. पाऊस कमी आणि अनियमित असल्यास भातशेतीच्या पाण्याच्या उपलब्धतेवर परिणाम होतो. पिकांच्या वाढीचे चक्र बदलते. पाणथळ भागांतील शेतीला धोका निर्माण होतो. भाजीपाला आणि बागायती पिकांवर परिणाम होऊ शकतो. शेतकऱ्यांचा सिंचनावरील खर्च वाढू शकतो. विशेषतः मुसळधार पावसाच्या एक-दोन सरी आणि त्यानंतर दीर्घ कोरडा कालावधी हा शेतीसाठी सातत्यपूर्ण पावसाइतका उपयुक्त ठरत नाही. दुसरा आणि अधिक गंभीर प्रश्न म्हणजे पाणी पुरवठा. पावसाची तूट म्हणजे केवळ आज नळाला पाणी कमी येणे नव्हे. पाऊस कमी असल्यास भूजल पुनर्भरण कमी होते. त्यामुळे त्याचा खरा परिणाम ऑक्टोबरनंतर आणि विशेषतः उन्हाळ्यात जाणवण्याची शक्यता असते. म्हणूनच आज पाऊस कमी पडला म्हणून लगेच पाणीटंचाई जाणवणार नाही; पण पावसाची तूट पुढील उन्हाळ्याच्या पाणीस्थितीचे संकेत देऊ शकते. गोव्याच्या जंगलांसाठी हा परिणाम अत्यंत महत्त्वाचा आहे. कमी पाऊस आणि कोरड्या कालावधीमुळे जंगलातील आर्द्रता कमी होत आहे. लहान रोपांना विशेष धोका असतो. मातीतील ओलावा कमी राहिल्यास झाडांची वाढ, नवीन पालवी, फुलोरा आणि फळधारणेवर परिणाम होऊ शकतो. गोव्याच्या जंगलात दिसणारी बुरशी, बेडूक, ऋतुनिष्ठ फुले आणि इतर सूक्ष्म परिसंस्थासुद्धा पावसाच्या सातत्याशी जोडलेल्या आहेत. मोले भागातील जैवदीप्ती देणाऱ्या बुरशीच्या हंगामावरही यंदाच्या कोरड्या कालखंडाचा परिणाम झाल्याचे निरीक्षण नोंदवले गेले आहे. कमी पाऊस म्हणजे वातावरणातील आर्द्रता आणि जमिनीतील ओलावा कमी होणे. त्यातून तापमानाचा अनुभव अधिक तीव्र होऊ शकतो.
यंदा गोव्यात काही काळ नियमित तापमान ४० अंश सेल्सियसपेक्षा जास्त होते. सप्टेंबरमध्येही पावसाच्या इशाऱ्यांदरम्यान प्रत्यक्षात कोरडे हवामान आणि उष्णता कायम राहिल्याची नोंद झाली आहे. गोवा म्हणजे हिरवाई. पण हिरवाई टिकवण्यासाठी पावसाचे सातत्य आवश्यक आहे. त्याचप्रमाणे जंगलातील आगीचा वाढता धोका निर्माण होतो. हा धोका हवामान बदलाच्या पार्श्वभूमीवर अधिक गांभीर्याने पाहावा लागेल. तज्ज्ञांनी यंदाच्या पावसाच्या तुटीमुळे जंगलांवर दीर्घकालीन ताण आणि आगीचा धोका वाढू शकतो, असे नमूद केले आहे. राज्याची पर्यटनाची प्रतिमा पावसाळ्यातही निसर्गाशी जोडलेली आहे. धबधबे, हिरवाई, जंगलातील पर्यटन, पक्षीनिरीक्षण, निसर्गभ्रमंती यावर पावसाचे सातत्य अवलंबून असते. यंदाच्या परिस्थितीतून एक महत्त्वाचा मुद्दा समोर येतो. गोव्यात पाऊस कमी पडतोय की पावसाचे स्वरूप बदलतेय? एका दिवशी प्रचंड पाऊस आणि त्यानंतर दहा दिवस कोरडे हवामान असेल, तर वार्षिक आकडेवारीत पाऊस समाधानकारक दिसला तरी जलसंधारण, शेती आणि पर्यावरणाला अपेक्षित फायदा मिळेलच असे नाही. म्हणून भविष्यात गावागावात पावसाचे पाणी साठवण्याची व्यवस्था वाढवावी लागेल. पारंपरिक तलाव, विहिरी आणि जलस्रोतांचे पुनरुज्जीवन करावे लागेल. भूजल पुनर्भरणासाठी अनिवार्य उपाय करावे लागतील. डोंगर, जंगल, कॅचमेंट क्षेत्र आणि पाणथळ जागांचे संरक्षण करावे लागेल. शेतीसाठी सूक्ष्म सिंचन आणि पाणी-बचत तंत्रज्ञानाला प्रोत्साहन द्यावे लागेल. यंदाचा कमी पाऊस हा निसर्गाचा इशारा आहे; पाऊस आकाशातून पडतो, पण त्याचे भवितव्य जमिनीवर आपण काय करतो यावर ठरते.