"घटं भिन्द्यात् पटं छिन्द्यात् कुर्याद्रासभरोहणम्। येन केन प्रकारेण प्रसिद्धः पुरुषो भवेत्॥" अर्थात, मडके फोडणे, वस्त्रे फाडणे किंवा गाढवावर बसणे अशा कोणत्याही थराला जाऊन केवळ लोकांचे लक्ष वेधून घेणे आणि प्रसिद्धी मिळवणे. आजच्या सोशल मीडियाच्या युगात 'लाईक्स', 'व्ह्यूज' आणि तात्पुरती लोकप्रियता मिळवण्याच्या स्पर्धेवर हे सुभाषित चपखल टिप्पणी करते. मात्र, पुण्यातील गणेशोत्सवाच्या पार्श्वभूमीवर जेव्हा नागरिकांनी डीजे आणि कर्णकर्कश आवाजाला विरोध दर्शवला, तेव्हा त्यांच्या या भूमिकेकडे केवळ प्रसिद्धीचा स्टंट म्हणून पाहणे अन्यायकारक ठरेल. हा लढा वैयक्तिक प्रसिद्धीसाठी नसून नागरिकांच्या आरोग्याच्या व मूलभूत हक्कांच्या संरक्षणाचा आहे.
दरवर्षी गणेशोत्सवात, विशेषतः विसर्जन मिरवणुकांमध्ये डीजे आणि साऊंड सिस्टीमच्या भव्य भिंती उभारून तीव्र आवाजात गाणी वाजवली जातात. या ध्वनीलहरींमुळे इमारतींच्या खिडक्या आणि दरवाजे थरथरतात. अशा भिंतीभेदू आवाजाचा थेट विपरीत परिणाम वृद्ध, हृदयरुग्ण, लहान मुले, बाळंतपण झालेल्या माता आणि विद्यार्थ्यांच्या शारीरिक व मानसिक आरोग्यावर होतो. उत्सव हे आनंदाचे, भक्तीचे आणि सामाजिक एकोप्याचे प्रतीक असावेत, की ते आवाजाचा उन्माद आणि आरोग्याचे धोके निर्माण करणारे माध्यम बनावेत, असा मूलभूत प्रश्न या निमित्ताने उपस्थित होतो.
नियमांची अंमलबजावणी केवळ कागदावर किंवा न्यायालयाच्या आदेशापुरती मर्यादित राहू नये, अशी रास्त आणि आक्रमक मागणी पुणेकरांनी प्रशासनासमोर ठेवली आहे. सर्वोच्च व उच्च न्यायालयाने घालून दिलेल्या ध्वनिमर्यादेच्या नियमांचे खुलेआम उल्लंघन करणाऱ्यांवर, डीजेचालकांवर आणि संबंधित मंडळांवर कठोर कायदेशीर कारवाई व्हावी; तसेच ध्वनियंत्रणा जप्त करून राजकीय दबावाला बळी पडणाऱ्या अधिकाऱ्यांनाही उत्तरदायी धरले जावे, ही नागरिकांची भूमिका प्रशासकीय निष्क्रियतेला दिलेले आव्हान आहे.
सोशल मीडियावरील सवंग प्रसिद्धीच्या मोहाला बाजूला सारून नागरिकांनी पुकारलेला हा एल्गार धार्मिक भावनेविरुद्ध नसून केवळ ध्वनीप्रदूषणाविरुद्ध आहे. परंपरा जपणे आणि सार्वजनिक आरोग्यास घातक ठरणाऱ्या तंत्रज्ञानाचा गैरवापर रोखणे या दोन्ही गोष्टी भिन्न आहेत. प्रशासनाने कोणत्याही राजकीय दबावाला बळी न पडता कायद्याचे राज्य प्रस्थापित करावे आणि नागरिकांच्या शांततेने व आरोग्याने जगण्याच्या अधिकाराचे रक्षण करावे, हीच काळाची गरज आहे.
- तन्वी बाणे