पणजी : आजचा ‘राष्ट्रीय क्रीडा दिन’ हा केवळ दिनदर्शिकेवरचा एक दिवस नाही, तर मैदानावरील घाम, अंगात भिनलेला वेग, टर्फवरील संघर्ष आणि तिरंग्याच्या अस्मितेचा महाउत्सव आहे. हातातील साधी लाकडी स्टिक, पायात वाऱ्याचा वेग आणि चेंडू चुंबकासारखा गोलपोस्टकडे नेणारे हॉकीचे जादुगार ‘मेजर ध्यानचंद’ यांच्या अद्भूत आठवणींनी २९ ऑगस्टची सकाळ उजाडते. एका काळात जगावर निर्विवाद राज्य करणाऱ्या, नंतर काही दशके अंधारात चाचपडणाऱ्या आणि ऑलिम्पिकमध्ये पुन्हा फिनिक्स भरारी घेणाऱ्या भारतीय हॉकीचा हा प्रवास एखाद्या उत्कंठावर्धक चित्रपटापेक्षा कमी नाही.
मेजर ध्यानचंद यांच्या खेळाची जादू इतकी अचाट होती की, १९३६ च्या बर्लिन ऑलिम्पिकमध्ये त्यांच्या स्टिकला चुंबक लावले आहे का, हे पाहण्यासाठी मैदानात त्यांची स्टिक तोडून तपासण्यात आली होती. प्रत्यक्ष जर्मनीचा हुकूमशहा अडॉल्फ हिटलरने ध्यानचंद यांचा खेळ पाहून त्यांना जर्मन सैन्यात थेट ‘कर्नल’ पदाची ऑफर दिली होती. मात्र, “मी भारताचा आहे आणि भारतासाठीच खेळणार,” असे ठणकावून सांगणाऱ्या ध्यानचंद यांच्या नेतृत्वाखाली भारताने १९२८ (ॲमस्टरडॅम), १९३२ (लॉस एंजेलिस) आणि १९३६ (बर्लिन) अशी सलग तीन ऑलिम्पिक सुवर्णपदके जिंकून जागतिक क्रीडापटलावर भारताचे नाव सुवर्णाक्षरांनी कोरले. स्वातंत्र्योत्तर काळातही के. डी. सिंग बाबू आणि बलबीर सिंग (सीनिअर) यांच्यासारख्या खेळाडूंच्या जोरावर भारताने एकूण ८ ऑलिम्पिक सुवर्ण, १ रौप्य आणि ३ कांस्यपदकांची अभूतपूर्व कमाई केली.
टर्फचा घाव, विस्मरणाचा काळ
१९७० च्या दशकानंतर जागतिक हॉकी गवताळ मैदानावरून कृत्रिम ‘ॲस्ट्रोटर्फ’वर गेल्याने भारतीय हॉकीला मोठा धक्का बसला. या नव्या टर्फवर कौशल्यापेक्षा वेग आणि क्रूर शारीरिक ताकदीला प्राधान्य मिळाले. योग्य मैदानांचा अभाव आणि प्रशासकीय अनास्थेमुळे भारतीय संघ मागे पडला आणि १९८० च्या मॉस्को ऑलिम्पिकमधील शेवटच्या सुवर्णानंतर तब्बल चार दशके पदकांचा दुष्काळ पडला.
फिनिक्स भरारी: टोकियो ते पॅरिस
ओडिशा सरकारचा पाठिंबा, भुवनेश्वर-रुरकेला येथील जागतिक दर्जाची स्टेडियम्स आणि परदेशी प्रशिक्षकांच्या शिस्तीमुळे भारतीय हॉकीने पुनरागमन केले. टोकियो ऑलिम्पिकमध्ये कांस्यपदक जिंकत भारताने ४१ वर्षांचा शाप संपवला. त्यापाठोपाठ पॅरिसमध्येही सलग दुसरे ऑलिम्पिक पदक जिंकून भारताने आपले पुनरागमन सिद्ध केले. पी. आर. श्रीजेशची ‘द वॉल’सारखी गोलकिपिंग आणि हरमनप्रीत सिंगचे ‘ड्रॅग-फ्लिक्स’ पाहून देश पुन्हा हॉकीच्या प्रेमात पडला.
विश्वचषकातील धक्का: वास्तव आणि आत्मपरीक्षण
नुकत्याच पार पडलेल्या विश्वचषकात मात्र भारताच्या पुरुष आणि महिला दोन्ही संघांना जेतेपदाच्या शर्यतीतून बाहेर पडावे लागले. हा पराभव भारतीय हॉकीसाठी एक मोठा ‘रिॲलिटी चेक’ ठरला आहे:
दडपणाखाली खेळ: बाद फेरीत युरोपियन आणि ऑस्ट्रेलियन संघांसमोर बचावात होणाऱ्या लहान-सहान चुका महागात पडत आहेत.
पेनल्टी कॉर्नरचे परावलंबित्व: पेनल्टी कॉर्नरवर अधिक अवलंबित्व असून मैदानी गोल करण्याचे प्रमाण वाढवणे गरजेचे आहे.
मानसिक कणखरता: शेवटच्या १० मिनिटांत आघाडी टिकवून ठेवताना होणारी दमछाक संघाला पराभवाकडे ढकलत आहे.
हॉकी हा केवळ एक खेळ नसून भारताचा श्वास आणि आत्मा आहे. विश्वचषकातील धड्यांमधून शिकत, चुका दुरुस्त करत तिरंगा पुन्हा एकदा जागतिक हॉकीच्या शिखरावर फडकेल, हाच विश्वास आजच्या राष्ट्रीय क्रीडा दिनी प्रत्येक क्रीडारसिकाच्या मनात आहे!