नेपाळमध्ये २६ ऑगस्ट रोजी आलेल्या भीषण पुराने हिमालयीन प्रदेशातील आपत्तीचा धोका पुन्हा जगासमोर आणला आहे. प्राथमिक वैज्ञानिक निष्कर्षांनुसार हा केवळ नेहमीचा मान्सून पूर नव्हता; हिमनदीचा मोठा भाग, खडक आणि बर्फ कोसळून नदीचा प्रवाह अडला गेला आणि त्यानंतर अचानक प्रचंड वेगाने पाणी व मलबा खाली आला. तसे पाहता, नेपाळमध्ये पूर आणि भूस्खलन नवीन नाहीत. जून ते सप्टेंबरचा मान्सून, अतिवृष्टी, ढगफुटी, बर्फ वितळणे आणि हिमनदीजन्य तलाव फुटणे यामुळे दरवर्षी अनेक भागांना पुराचा सामना करावा लागतो. परंतु यावेळची घटना वेगळी आणि अधिक गंभीर आहे. कारण मोठा पाऊस पडला नसतानाही काही ठिकाणी अचानक नदीचे पाणी प्रचंड वेगाने वाढले. ही बाबच या आपत्तीचे गांभीर्य स्पष्ट करते. प्राथमिक उपग्रहचित्रे आणि वैज्ञानिक विश्लेषणानुसार ल्हेन्दे खोऱ्यात हिमनदीचा खालचा भाग मोठ्या प्रमाणावर कोसळला. त्यासोबत बर्फ, खडक आणि मातीचा प्रचंड ढिगारा नदीत आला. त्यामुळे नदीचा प्रवाह काही काळासाठी अडला असण्याची शक्यता आहे. त्यानंतर हा नैसर्गिक अडथळा तुटला आणि साठलेले पाणी, बर्फ व मलबा अत्यंत वेगाने खाली झेपावला. या पाण्याने भोटेकोशी आणि पुढे त्रिशूली नदीच्या प्रवाहाला मोठा तडाखा बसला. काही अहवालांनुसार त्रिशूली नदीची पातळी अवघ्या ३० मिनिटांत सुमारे ९ मीटरने वाढली. अशा पुरात लोकांना पूर्वसूचना मिळण्यासाठी काही तास तर सोडाच, अनेकदा काही मिनिटेही मिळत नाहीत. हिमालयातील उंच भागात तापमान वाढत असताना हिमनद्या मागे सरकत आहेत. त्यामुळे बर्फाखालील आणि पर्वताच्या उतारांवरील स्थिरता कमी होऊ शकते. ही घटना थेट केवळ हवामानबदलामुळेच घडली असे अद्याप ठामपणे म्हणणे वैज्ञानिकदृष्ट्या योग्य ठरणार नाही. मात्र हिमालयातील वाढते तापमान, हिमनद्यांचे वेगाने वितळणे, पर्माफ्रॉस्ट कमकुवत होणे आणि पर्वतीय उतारांची अस्थिरता यामुळे अशा घटनांचा धोका वाढत असल्याचे तज्ज्ञ सांगतात.
नेपाळमधील हिमनद्यांनी मागील सुमारे तीन दशकांत जवळपास एक-तृतीयांश बर्फाचे प्रमाण गमावल्याचे संयुक्त राष्ट्रांच्या आधीच्या मूल्यांकनात नमूद करण्यात आले आहे. नेपाळमध्ये मान्सून हा पुराचा पारंपरिक स्रोत आहे. बंगालच्या उपसागरातून येणारी आर्द्र हवा, मान्सून ट्रफ, ढगफुटी आणि पर्वतीय भागातील मुसळधार पाऊस यामुळे नद्या अचानक फुगतात. मात्र यावेळी स्थानिक पावसापेक्षा हिमनदी-खडक कोसळण्याची घटना महत्त्वाची असल्याचे प्राथमिक पुरावे आहेत. त्यामुळे ही घटना भविष्यातील आपत्ती व्यवस्थापनासाठी विशेष धडा ठरते. हिमालय हा भूगर्भीयदृष्ट्या अत्यंत सक्रिय आणि अस्थिर प्रदेश आहे. पर्वत उतारावरून प्रचंड खडक किंवा माती नदीत पडली की नदीचा नैसर्गिक प्रवाह अडतो. काही काळाने हा अडथळा फुटला की अचानक मोठ्या प्रमाणात पाणी खाली येते. ही प्रक्रिया म्हणजे जणू नैसर्गिक धरण अचानक फुटण्यासारखी आहे. नेपाळमध्ये अनेक नद्या अतिशय अरुंद आणि खोल दऱ्यांतून वाहतात. त्यामुळे वरच्या भागात निर्माण झालेला पाण्याचा किंवा मलब्याचा छोटासा अडथळादेखील खालील भागात प्रचंड वेगाने विनाश करू शकतो. या पुरामुळे मृत्यू, बेपत्ता व्यक्ती आणि आर्थिक नुकसान यांचा आकडा सतत बदलत आहे. बचावकार्य अद्याप सुरू असल्यामुळे अंतिम आकडे सांगणे घाईचे होईल. मात्र शेकडो लोकांचा मृत्यू आणि मोठ्या संख्येने बेपत्ता व्यक्ती असल्याचे ताज्या अहवालांतून स्पष्ट होते. पाण्याबरोबर आलेल्या चिखल, दगड आणि मलब्याने अनेक घरे गाडली. वाहने वाहून गेली. काही ठिकाणी संपूर्ण वस्तीच मलब्याखाली गेल्याचे दृश्य समोर आले. ही साधी पूरस्थिती नाही कारण नेपाळसारख्या डोंगराळ देशासाठी रस्ते म्हणजे जीवनवाहिनी. पूल आणि महामार्ग तुटले की बचाव पथकेही घटनास्थळी पोहोचू शकत नाहीत. या आपत्तीने जलविद्युत प्रकल्प, वीजवाहिन्या आणि वितरण व्यवस्था यांनाही मोठा फटका बसला आहे. नेपाळची अर्थव्यवस्था पर्यटनावर मोठ्या प्रमाणात अवलंबून आहे. हिमालय, ट्रेकिंग, धार्मिक पर्यटन आणि पर्वतीय पर्यटनासाठी जगभरातून लोक येतात. या दुर्घटनेत स्थानिक नागरिकांबरोबरच परदेशी नागरिक, स्थानिक पर्यटक आणि यात्रेकरूही बेपत्ता असल्याचे वृत्त आहे. त्यामुळे नेपाळच्या पर्यटन क्षेत्राच्या सुरक्षिततेबद्दल प्रश्न निर्माण होणे स्वाभाविक आहे. विशेषतः भारतासाठी हा मुद्दा महत्त्वाचा आहे. कैलास-मानसरोवर यात्रेकरू आणि इतर भारतीय पर्यटक या सीमावर्ती भागातून प्रवास करतात. त्यामुळे हा पूर ही केवळ नेपाळची समस्या नाही. नेपाळमधील अनेक नद्या पुढे भारतात प्रवेश करतात. त्यामुळे हिमालयीन प्रदेशात झालेल्या अतिवृष्टी, भूस्खलन किंवा हिमनदीजन्य आपत्तीचा परिणाम भारतातील बिहार, उत्तर प्रदेश आणि इतर नदीखोऱ्यांवर होऊ शकतो.
नेपाळमधील ही दुर्घटना आपल्याला एक अत्यंत कठोर सत्य सांगते की हिमालय बदलत आहे. म्हणून नेपाळमधील पुराकडे केवळ एका देशातील नैसर्गिक आपत्ती म्हणून पाहणे चुकीचे ठरेल. हा हिमालयाच्या बदलत्या स्वरूपाचा इशारा आहे. नेपाळची ही शोकांतिका आपत्ती व्यवस्थापन, पर्यावरण संरक्षण आणि हवामानबदल यांना वेगवेगळे विषय न मानता एकाच राष्ट्रीय आणि आंतरराष्ट्रीय सुरक्षेच्या प्रश्नाच्या रूपात पाहण्याची वेळ आली आहे.